କୈଵଲ୍ଯମପି ଗୋପୀନାଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାନାଵିଧଂ ମୁନେ । ପୁନରାଗମନଂ ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯଂ ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଵନମ୍
ମୁନି, ଗୋପୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣି ବୃନ୍ଦାବନ ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫେରିଆସିଥିଲେ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଗୋପୀନାଂ ହର୍ଷଵର୍ଥନମ୍ । ନାନାପ୍ରକାରକ୍ରୀଡା ଚ ପ୍ରୋକ୍ତା ତସ୍ଯ ଜଲେ ସ୍ଥଲେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଖେଳାଖେଳି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଗୋପୀନାମପି ସୌଭାଗ୍ଯଂ ରାଧାଯାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ସୌନ୍ଦର୍ଯ ରମ୍ଯଂ ରମ୍ଯଂ ନଵଂ ନଵମ୍
ଗୋପୀମାନଙ୍କର, ବିଶେଷକରି ରାଧାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନୂତନ ନୂତନ ରୂପ ଓ ରୂପ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ନଭଃସ୍ଥିତାନାଂ ଦେଵାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତମେଵ ଚ । ମନସଃ ସ୍ଖଲନଂ ଚୈଵ ଦେଵୀନାଂ ରାସମଣ୍ଡଲେ
ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ରାସମଣ୍ଡଳରେ ଦେବୀମାନଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଅଂଶେନ ଲେଭିରେ ଜନ୍ମ ଦେଵ୍ଯଶ୍ଚୋକ୍ତମିଦଂ ଦ୍ଵିଜ । ଅକ୍ରୂରାଗମନଂ ଚୈଵ ଗୋପୀନାଂ ଚ ଵିଲାପନମ୍
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବୀମାନେ ଅଂଶରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ସହିତ ଅକୃରର ଆଗମନ ଏବଂ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ବିଲାପ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।
ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ କ୍ରମେଗୈଵ ଚାକ୍ରୂରଭର୍ତ୍ସନଂ ତଥା । ମଥୁରାଗମନଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶୋକଂ ଗୋକୁଲଵାସିନାମ୍
ଏହି ସବୁ କଥା କ୍ରମକ୍ରମେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଅକୃରଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟୁ କହିବା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଥୁରା ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଗୋକୁଳବାସୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ରାଧିକାଵିରହଜ୍ଵାଲାଜାଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥୋଚିତମ୍ । ସ୍ଵମୂଲ୍ତିଦର୍ଶନଂ ଚୈଵମକ୍ରୂରଂ ଯମୁନାତଟେ
ରାଧିକାଙ୍କ ବିରହ ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ରତା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅକୃର ଯମୁନା ତୀରେ ନିଜ ମୂଳ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ମଥୁରାଵେଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିଧନଂ ରଜକସ୍ଯ ଚ । କୁବ୍ଜଯା ସହ ସଂଭୋଗସ୍ତସ୍ଯା ମୋକ୍ଷଣମେଵ ଚ
ମଥୁରାରେ ପ୍ରବେଶ, ଧୋବୀର ମୃତ୍ୟୁ, କୁବ୍ଜା ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରସାଦନଂ କୁଵିନ୍ଦସ୍ଯ ମାଲାକାରସ୍ଯ ମୋକ୍ଷଣମ୍ । ଧନୁଧୋ ଭଞ୍ଜନଂ ଶଂଭୋର୍ହସ୍ତିନୋ ନିଧନଂ ତଥା
କୁବିନ୍ଦଙ୍କୁ କୃପା, ମାଳାକାରଙ୍କ ମୋକ୍ଷ, ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ହାତୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସଭାପ୍ରଵେଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାନାରୂପପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । କଂସସ୍ଯ ନିଧନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ବନ୍ଧୂନାଂ ଵିଲାପନମ୍
ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଇବା, କଂସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ବିଲାପ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସଂସ୍କାରଂ ତସ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ରାଜତ୍ଵଂ ତତ୍ପିତୁସ୍ତଥା । ଵିଲାପନଂ ଚ ନନ୍ଦସ୍ଯ ସ୍ତଵନଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ସଠିକ୍ ରୀତିରେ ସଂସ୍କାର କରାଯିବା, ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦଙ୍କର ଶୋକ, ଏବଂ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ତୁତି—
ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଯୋଶ୍ଚ ସଂଵାଦୋ ନିର୍ଜନେ ତାତପୁତ୍ରଯୋଃ । ପରମାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଜ୍ଞାନଂ ନନ୍ଦାଯ ଚ ଦଦୌ ଵିଭୁଃ
ପିତା-ପୁତ୍ରଙ୍କର ଏକାନ୍ତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେବା—
ମୁନୀନାଂ ଗମନଂ ଚୈଵ ଧନ୍ଯୋପାଖ୍ଯାନମେଵ ଚ । କଥିତଂ ଚ କୁମାରେଣ ପ୍ରୋକ୍ତମେଵ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ମୁନିମାନେ ବିଦାୟ ନେବା, ଧନ୍ୟ ଗଳ୍ପର କଥନ, ଏବଂ ଶିଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ଉପଦେଶ—
ଉଦ୍ଧଵାଗମନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଧାସ୍ଥାନଂ ଚ ନିର୍ଜନମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ତଯୋଶ୍ଚ ସଂଵାଦେ ପ୍ରୋକ୍ତମେଵ ଶୁଭାଵହମ୍
ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନ, ରାଧାଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ବାସସ୍ଥାନ, ଏବଂ ସେଠାରେ ହୋଇଥିବା କଥୋପକଥନରେ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ—
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାଦାନଂ ଗୃରୋର୍ଗୃହେ । ମୃତପୁତ୍ରପ୍ରଦାନଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ଗୁରଵେ ପୁରା
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର, ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା, ମୃତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଦାନ କରିବା, ଏସବୁ ପୂର୍ବରୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା—
ଜରାସଂଧସ୍ଯ ଦମନଂ ନିଧନଂ ଯଵନସ୍ଯ ଚ । ଦ୍ଵାରକାଯାଶ୍ଚ ନିର୍ମାଣଂ ଵିଶ୍ଵକାରୋଦ୍ଯମଂ ତଥା
ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଦମନ, ଯବନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଦ୍ୱାରକାର ନିର୍ମାଣ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ—
ଦ୍ଵାରକାଵେଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତମୁଗ୍ରସେନଵିଲାପନମ୍ । ରୁକ୍ମିଣୀହରଣଂ ଚୈଵ ନୃପାଣାଂ ଦମନଂ ତଥା
ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ, ଉଗ୍ରସେନଙ୍କର ଶୋକ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ହରଣ, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଦମିତ ହେବା—
ସର୍ଵାସଂ କାମିନୀନାଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମୁଦ୍ଵାହନଂ ତଥା । ମାଯାଵତୀମୋକ୍ଷଣଂ ଚ ନିଧନଂ ଶମ୍ବରସ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାବାନ୍ଛିନୀ ମହିଳାଙ୍କର ବିବାହ, ମାୟାବତୀଙ୍କ ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ଶମ୍ବରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ—
ଧର୍ମପୁତ୍ରରାଜସୂଯେ ଶିଶୁପାଲସ୍ଯ ମୋକ୍ଷଣମ୍ । ଦନ୍ତଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚ ମୁନେଃ ଶାଲ୍ଵସ୍ଯ ନିଧନଂ ତଥା
ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ମୁକ୍ତି, ଦନ୍ତବକ୍ର ଓ ମୁନିଙ୍କର ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ଶାଲ୍ବଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ—
ମଣେଶ୍ଚ ହରଣଂ ଚୈଵ ପାରିଜାତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତଃ । କୁରୁପାଣ୍ଡଵଯୁଦ୍ଧେ ଚ ଭୁଵଶ୍ଚ ଭାରମୋକ୍ଷଣମ୍
ମଣି ଓ ପାରିଜାତ ଗଛ ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଆଣିବା, କୁରୁ-ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ—
ଊଷାଯା ହରଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ବାଣସ୍ଯ ଭୁଜକୃନ୍ତନମ୍ । ବଲେଶ୍ଚ ସ୍ତଵନଂ ପ୍ରୋକ୍ତମନିରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିକ୍ରମଃ
ଉଷାଙ୍କ ହରଣ, ବାଣଙ୍କ ହସ୍ତ କାଟିବା, ବଳରାମଙ୍କ ଶ୍ରୀସ୍ତୁତି, ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତାପ—
ରାଧାଯଶୋଦାସଂଵାଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପରମଦୁର୍ଲଭଃ । ମୋକ୍ଷଣଂ ଚ ଶୃଗାଲସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ରାଧା ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ଶୃଗାଳଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ମୁକ୍ତି—
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଗଣେଶପୂଜନଂ ତଥା । ଦର୍ଶନଂ ରାଧିକାସାର୍ଧଂ କୁଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଗଣେଶ ପୂଜା, ରାଧିକା ସହିତ ପରମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ—
ରାଧାଯା ଦର୍ଶନଂ ଦେଵ୍ଯା ରାଧାତେଜଃପ୍ରକାଶନମ୍ । ରାଧାଯ ରମଣଂ ତୀର୍ଥେ ଭ୍ରମଣଂ ରହସି ସ୍ମୃତମ୍
ଦେବୀ ରାଧାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ରାଧାଙ୍କ ତେଜ ଉଜାଗର, ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଗୁପ୍ତ ଭ୍ରମଣ—
ନିଧନଂ ଯଦୁଵଂଶାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଶାପେନ ଶୌନକ । ମୋକ୍ଷଣଂ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ସ୍ଵପଦେ ଗମନଂ ହରେଃ
ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଶାପରେ ଯଦୁବଂଶର ନାଶ, ଶୌନକ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ସ୍ୱ ଲୋକକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ—
ଵିଵାହୋ ନାରଦସ୍ଯୈଵୋତ୍ପତ୍ତିର୍ଵହ୍ନିସୁଵର୍ଣଯୋଃ । ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵ ମହାଭାଗ ପୁନରେଵ ସମାସତଃ
ନାରଦଙ୍କ ବିବାହ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୁନାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏସବୁ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ପୁନିଥରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି—
ଚତୁଃଖଣ୍ଡୈଃ ପୁରାଣଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତମେଵ ଚ । ଅତଃ ପରଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରାତୁମିଚ୍ଛସି
ଚାରି ଖଣ୍ଡରେ ପୁରାଣ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ; ଏହା ପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମo ମହାo ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଜନ୍ମଖo ଉତ୍ତo ନାରଦନାo ଅନୁକ୍ରମଣିକଂ ନାମ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ମହାପୁରାଣର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଜନ୍ମଖଣ୍ଡର 'ନାରଦଖଣ୍ଡର ଅନୁକ୍ରମଣିକା' ନାମକ ଏକ ଶତ ତିରିଶି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଅଥ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଶୌନକ ଉଵାଚ ଅଧ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଚୀଵିତଂ ଚ ସୁଜୀଵିତମ୍ । ଯତ୍ଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତେ ନିର୍ଵିଘ୍ନଂ ମୋକ୍ଷକାରଣମ୍
ଶୌନକ କହିଲେ: ଏବେ ମୋର ଜନ୍ମ ଫଳଦାୟକ ହେଲା, ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ଭଲ ଭାବେ ବ୍ୟତୀତ ହେଲା; କାରଣ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣର ଫଳ ପାଇଛି, ଯାହା ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଏବଂ ବିଘ୍ନ ରହିତ।
ଅଭଯଂ ଦେହି ହେ ଵତ୍ସ ହେ ତାତ ମହ୍ଯମେଵ ଚ । ତଦା ନିଵେଦନଂ କିଂଚିଦସ୍ତୀତି ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ହେ ପୁଅ, ହେ ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଭୟମୁକ୍ତି ଦିଅ; ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଏକ ଅନୁରୋଧ ରଖିବି।