ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦର୍ଶନଂ ଵକ୍ତ୍ରେ ଗୋଵତ୍ସାହରଣଂ ତଥା । କୃତ୍ଵା ଗୋଵତ୍ସନିର୍ମାଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ତଵନଂ ହରେଃ
ତାଙ୍କ ମୁଁହରେ ତିନି ଲୋକ ଦର୍ଶନ, ଗୋବତ୍ସ ଚୋରି, ପୁଣି ଗୋବତ୍ସ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି—
ସହସା ଗୋକୁଲଂ ତ୍ଯଵତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯଂ ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଵନମ୍ । ଭଯାଜ୍ଜଗାମ ନନ୍ଦଶ୍ଚ ସାର୍ଧଂ ଚ ନନ୍ଦନେନ ଚ
ଅଚାନକ ଗୋକୁଳ ଛାଡ଼ି, ନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଭୟରୁ ପବିତ୍ର ବୃନ୍ଦାବନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵୃନ୍ଦାଵନସ୍ଯ ନିର୍ମାଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ସାର୍ଧଂ ଚ ବାଲକୈଃ ସାର୍ଧ ତତ୍ର ସଂକ୍ରୀଡନଂ ହରେ
ବୃନ୍ଦାବନର ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଶ୍ରୀହରି ଛୁଆମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଖେଳାଖେଳି କରିଥିଲେ, ସେଥିରେ ମଧୁର ଲୀଳା ହେଉଛି।
ସଦନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀନାଂ ଚ ଭୋଜନଂ କଥିତଂ ହରେଃ । ଵରଦାନଂ ଚ ତାସାଂ ଵୈ ପ୍ରାକ୍ତନେନ ନିରୂପଣମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଥିଲେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।
କ୍ରତୂନାଂ ଵର୍ଣନଂ ଚୈଵ ଵସ୍ତ୍ରାପହରଣଂ ତଥା । ଵରଦାନଂ ଚ ଗୋପୀନାଂ କୃଷ୍ଣେନୈଵ କଋତଂ ଦ୍ଵିଜ
ଯଜ୍ଞମାନେ କେମିତି ହେଲା, ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ ନେଇଯିବା ଘଟଣା, ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୋପୀମାନେ କେମିତି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଥିଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
କାତ୍ଯାଯନୀଵ୍ରତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୀଦୁର୍ଗାପୂଜନଂ ତଥା । ପାର୍ଵତ୍ଯା ଚ ଵରୋ ଦତ୍ତୋ ଗୋପୀଭ୍ଯୋ ଯମୁନାତଟେ
କାତ୍ୟାୟନୀ ବ୍ରତ ଏବଂ ଶ୍ରୀଦୁର୍ଗା ପୂଜା କେମିତି ହେଲା, ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଯମୁନା ତୀରେ ପାର୍ବତୀ ଗୋପୀମାନେକୁ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।
ତାଲାନାଂ ଭକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶକ୍ରଯାମାଵିମର୍ଦନମ୍ । ରାଧଯା ସହ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵିରହୋ ମେଲନଂ ତଥା
ତାଳ ଫଳ ଭୋଜନ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଯମାଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା, ଏବଂ ରାଧା ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରହ ଓ ପୁନର୍ମିଳନ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।
ଗୋପୀକ୍ରୀଡା ଚ ସଂପ୍ରୋକ୍ତା କୃଷ୍ଣକ୍ରୋଡେ ଚ ରାଧିକା । ଛାଯା ରାଯଣଗେହେ ଚ ସଂପ୍ରୋକ୍ତା ମାଯଯା ହରେଃ
ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଖେଳାଖେଳି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ରାଧିକା, ଏବଂ ଛାୟା ରାୟଣଙ୍କ ଘରେ ହରିଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଶୃଙ୍ଗାରଂ ଷୋଡସଵିଧଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ରାସମଣ୍ଡଲେ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ହରେରେଵ ରାଧଯା ସହ କାନନେ
ରାସମଣ୍ଡଳରେ ଷୋଳ ଧରଣର ଶୃଙ୍ଗାର ଲୀଳା ପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ରାଧା ସହିତ ହରିଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ବିଷୟରେ କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ମଲଯାଗମନଂ ଚୈଵ ତଯା ସାର୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ରାଧାମାଧଵଯୋଶ୍ଚୈଵ ସଂଵାଦସ୍ତତ୍ର ନିର୍ଜନେ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଧା ସହିତ ମଲୟ ପର୍ବତକୁ ଯିବା ଏବଂ ସେଠାରେ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରାଧା ଓ ମାଧବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେଲା, ଏହି ସବୁ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
କୈଵଲ୍ଯମପି ଗୋପୀନାଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାନାଵିଧଂ ମୁନେ । ପୁନରାଗମନଂ ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯଂ ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଵନମ୍
ମୁନି, ଗୋପୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣି ବୃନ୍ଦାବନ ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫେରିଆସିଥିଲେ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଗୋପୀନାଂ ହର୍ଷଵର୍ଥନମ୍ । ନାନାପ୍ରକାରକ୍ରୀଡା ଚ ପ୍ରୋକ୍ତା ତସ୍ଯ ଜଲେ ସ୍ଥଲେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଖେଳାଖେଳି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଗୋପୀନାମପି ସୌଭାଗ୍ଯଂ ରାଧାଯାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ସୌନ୍ଦର୍ଯ ରମ୍ଯଂ ରମ୍ଯଂ ନଵଂ ନଵମ୍
ଗୋପୀମାନଙ୍କର, ବିଶେଷକରି ରାଧାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନୂତନ ନୂତନ ରୂପ ଓ ରୂପ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ନଭଃସ୍ଥିତାନାଂ ଦେଵାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତମେଵ ଚ । ମନସଃ ସ୍ଖଲନଂ ଚୈଵ ଦେଵୀନାଂ ରାସମଣ୍ଡଲେ
ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ରାସମଣ୍ଡଳରେ ଦେବୀମାନଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଅଂଶେନ ଲେଭିରେ ଜନ୍ମ ଦେଵ୍ଯଶ୍ଚୋକ୍ତମିଦଂ ଦ୍ଵିଜ । ଅକ୍ରୂରାଗମନଂ ଚୈଵ ଗୋପୀନାଂ ଚ ଵିଲାପନମ୍
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବୀମାନେ ଅଂଶରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ସହିତ ଅକୃରର ଆଗମନ ଏବଂ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ବିଲାପ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।
ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ କ୍ରମେଗୈଵ ଚାକ୍ରୂରଭର୍ତ୍ସନଂ ତଥା । ମଥୁରାଗମନଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶୋକଂ ଗୋକୁଲଵାସିନାମ୍
ଏହି ସବୁ କଥା କ୍ରମକ୍ରମେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଅକୃରଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟୁ କହିବା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଥୁରା ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଗୋକୁଳବାସୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ରାଧିକାଵିରହଜ୍ଵାଲାଜାଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥୋଚିତମ୍ । ସ୍ଵମୂଲ୍ତିଦର୍ଶନଂ ଚୈଵମକ୍ରୂରଂ ଯମୁନାତଟେ
ରାଧିକାଙ୍କ ବିରହ ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ରତା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅକୃର ଯମୁନା ତୀରେ ନିଜ ମୂଳ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ମଥୁରାଵେଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିଧନଂ ରଜକସ୍ଯ ଚ । କୁବ୍ଜଯା ସହ ସଂଭୋଗସ୍ତସ୍ଯା ମୋକ୍ଷଣମେଵ ଚ
ମଥୁରାରେ ପ୍ରବେଶ, ଧୋବୀର ମୃତ୍ୟୁ, କୁବ୍ଜା ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରସାଦନଂ କୁଵିନ୍ଦସ୍ଯ ମାଲାକାରସ୍ଯ ମୋକ୍ଷଣମ୍ । ଧନୁଧୋ ଭଞ୍ଜନଂ ଶଂଭୋର୍ହସ୍ତିନୋ ନିଧନଂ ତଥା
କୁବିନ୍ଦଙ୍କୁ କୃପା, ମାଳାକାରଙ୍କ ମୋକ୍ଷ, ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ହାତୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସଭାପ୍ରଵେଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାନାରୂପପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । କଂସସ୍ଯ ନିଧନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ବନ୍ଧୂନାଂ ଵିଲାପନମ୍
ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଇବା, କଂସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ବିଲାପ ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସଂସ୍କାରଂ ତସ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ରାଜତ୍ଵଂ ତତ୍ପିତୁସ୍ତଥା । ଵିଲାପନଂ ଚ ନନ୍ଦସ୍ଯ ସ୍ତଵନଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ସଠିକ୍ ରୀତିରେ ସଂସ୍କାର କରାଯିବା, ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ, ନନ୍ଦଙ୍କର ଶୋକ, ଏବଂ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ତୁତି—
ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଯୋଶ୍ଚ ସଂଵାଦୋ ନିର୍ଜନେ ତାତପୁତ୍ରଯୋଃ । ପରମାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଜ୍ଞାନଂ ନନ୍ଦାଯ ଚ ଦଦୌ ଵିଭୁଃ
ପିତା-ପୁତ୍ରଙ୍କର ଏକାନ୍ତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେବା—
ମୁନୀନାଂ ଗମନଂ ଚୈଵ ଧନ୍ଯୋପାଖ୍ଯାନମେଵ ଚ । କଥିତଂ ଚ କୁମାରେଣ ପ୍ରୋକ୍ତମେଵ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ମୁନିମାନେ ବିଦାୟ ନେବା, ଧନ୍ୟ ଗଳ୍ପର କଥନ, ଏବଂ ଶିଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ଉପଦେଶ—
ଉଦ୍ଧଵାଗମନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାଧାସ୍ଥାନଂ ଚ ନିର୍ଜନମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ତଯୋଶ୍ଚ ସଂଵାଦେ ପ୍ରୋକ୍ତମେଵ ଶୁଭାଵହମ୍
ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନ, ରାଧାଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ବାସସ୍ଥାନ, ଏବଂ ସେଠାରେ ହୋଇଥିବା କଥୋପକଥନରେ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ—
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାଦାନଂ ଗୃରୋର୍ଗୃହେ । ମୃତପୁତ୍ରପ୍ରଦାନଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ଗୁରଵେ ପୁରା
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର, ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା, ମୃତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଦାନ କରିବା, ଏସବୁ ପୂର୍ବରୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା—
ଜରାସଂଧସ୍ଯ ଦମନଂ ନିଧନଂ ଯଵନସ୍ଯ ଚ । ଦ୍ଵାରକାଯାଶ୍ଚ ନିର୍ମାଣଂ ଵିଶ୍ଵକାରୋଦ୍ଯମଂ ତଥା
ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଦମନ, ଯବନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଦ୍ୱାରକାର ନିର୍ମାଣ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ—
ଦ୍ଵାରକାଵେଶନଂ ପ୍ରୋକ୍ତମୁଗ୍ରସେନଵିଲାପନମ୍ । ରୁକ୍ମିଣୀହରଣଂ ଚୈଵ ନୃପାଣାଂ ଦମନଂ ତଥା
ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ, ଉଗ୍ରସେନଙ୍କର ଶୋକ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ହରଣ, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଦମିତ ହେବା—
ସର୍ଵାସଂ କାମିନୀନାଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମୁଦ୍ଵାହନଂ ତଥା । ମାଯାଵତୀମୋକ୍ଷଣଂ ଚ ନିଧନଂ ଶମ୍ବରସ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାବାନ୍ଛିନୀ ମହିଳାଙ୍କର ବିବାହ, ମାୟାବତୀଙ୍କ ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ଶମ୍ବରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ—
ଧର୍ମପୁତ୍ରରାଜସୂଯେ ଶିଶୁପାଲସ୍ଯ ମୋକ୍ଷଣମ୍ । ଦନ୍ତଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚ ମୁନେଃ ଶାଲ୍ଵସ୍ଯ ନିଧନଂ ତଥା
ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ମୁକ୍ତି, ଦନ୍ତବକ୍ର ଓ ମୁନିଙ୍କର ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ଶାଲ୍ବଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ—
ମଣେଶ୍ଚ ହରଣଂ ଚୈଵ ପାରିଜାତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତଃ । କୁରୁପାଣ୍ଡଵଯୁଦ୍ଧେ ଚ ଭୁଵଶ୍ଚ ଭାରମୋକ୍ଷଣମ୍
ମଣି ଓ ପାରିଜାତ ଗଛ ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଆଣିବା, କୁରୁ-ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ—