ଏଵଂଭୂତଂ ଚ ସୁଦିନଂ କଦାଽସ୍ମାକଂ ଫଵିଷ୍ଯତି । ତଜ୍ଜନ୍ମ ସଫଲଂ ଧନ୍ଯଂ ଯତ୍ର ଵୈଷ୍ଣଵସଂଗମଃ
ଏପରି ଶୁଭ ଦିନ କେବେ ଆମ ଜୀବନରେ ଆସିବ? ଯେଉଁଠି ଭାଇଷ୍ଣବ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ସଫଳ ଓ ଧନ୍ୟ।
ଗର୍ଭଵାସୋଚ୍ଛେଦନଂ ଚ କର୍ମମୂଲନିକୃନ୍ତନମ୍ । ହରିଦାସ୍ଯପ୍ରଦଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଭକ୍ତିଵର୍ଧନମ୍
ଏହା ଗର୍ଭବାସର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଉଛି, କର୍ମର ମୂଳ ଛେଦ କରେ, ହରିଙ୍କ ସେବା ଦେଇଥାଏ, ପବିତ୍ର ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।
ଅସାଧୁସଙ୍ଗଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିପାପୋନ୍ମୂଲନକାରଣମ୍ । ଗଣେଶଜନ୍ମୋପଖ୍ଯାନଂ ପୁରାଣେଷୁ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ଖରାପ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପାପକୁ ମୂଳସହିତ ନଷ୍ଟ କରିବାର କାରଣ ଯେଉଁଠି, ଗଣେଶଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ।
ତୁଲସୀରାଧିକାଖ୍ଯାନଂ କିମପୂର୍ଵ ଶ୍ରୁତଂ ପରମ୍ । ଅନ୍ଯଦ୍ଯଦ୍ଯଦ୍ଗୋପନୀଯଂ ଵ୍ଯକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତମୀପ୍ସିତମ୍
ତୁଳସୀ ଓ ରାଧାଙ୍କ କଥା—ଏଠାରେ କଣ ନୂତନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଛି ଶୁଣିଲୁ ? ଯେଉଁଠି ଯାହା ଲୁଚାଇ ରଖିବାକୁ ଥିବ, ପ୍ରକଟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକଟ, ଯାହା ଆମେ ଚାହୁଁ ।
ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତଂ ମହାଭାଗ ପରିବୂର୍ଣଂ ମନୋହରମ୍ । ଅଧୁନା ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵହ୍ନେରୁତ୍ପତ୍ତିମୀପ୍ସିତାମ୍ ସ୍ଵର୍ଣସ୍ଯ ଚ ମହାଭାଗ ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ସବୁ କଥା ଶୁଣିଛି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ । ଏବେ ମୁଁ ଆଗ୍ନି ଓ ସୁନାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ।
ସୂତ ଉଵାଚ ସାମଗ୍ରୀକରଣଂ ସୃଷ୍ଟେର୍ଜଲମେଵ ହୁତାଶନଃ । ତଥୈଵ ପ୍ରକୃତିର୍ନିତ୍ଯା ମହାନେଵ ତଥୈଵ ଚ
ସୂତ କହିଲେ: ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକଠା ହେବା—ପାଣି ହେଉଛି ଅଗ୍ନିର ଇଂଧନ । ଏହିପରି ପ୍ରକୃତି ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ମହାତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ।
ଯଥା ଦିଶୋ ମହାକାଶୋ ଯଯୈଵ ସୃଷ୍ଟିଗୋଲକମ୍ । ପ୍ରକୃତେର୍ମହତଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଯ ଥାଽହଂକାର ଏଵ ଚ
ଯେପରି ଦିଗ ଓ ବିଶାଳ ଆକାଶ, ସୃଷ୍ଟିର ଗୋଲକ ପ୍ରକୃତି ଓ ମହାତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେପରି ଅହଂକାରରୁ ମଧ୍ୟ ।
ଯଥୈଵ ଶବ୍ଦସ୍ତନ୍ମାତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ ହୁତାଶନଃ । ତଥାଽପି ତତ୍ସମୁତ୍ପତ୍ତିଂ କଥଯାମି ନିଶାମଯ
ଯେପରି ଶବ୍ଦ ତନ୍ମାତ୍ର, ସେପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ । ତଥାପି ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମୁଁ କହିବି, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ ।
ଏକଦା ସୃଷ୍ଟିକାଲେ ଚ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତମହେଶ୍ଵରାଃ । ଶ୍ଵେତଦ୍ଵୀପଂ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଜଗତ୍ପତିମ୍
ଏକଥର ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନନ୍ତ ଓ ମହେଶ୍ୱର—ସମସ୍ତେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଗଲେ, ବିଶ୍ୱପତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ।
ପରସ୍ପରଂ ଚ ସଂଭାଷାଂ କୃତ୍ଵା ସିଂହାସନେଷୁ ଚ । ଊଚୁଃ ସର୍ଵେ ସଭାମଧ୍ଯେ ସୁରମ୍ଯେ ପୁରତୋ ଵିଭୋଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେବା ପରେ, ସିଂହାସନରେ ବସି, ସମସ୍ତେ ସଭା ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କଥା ହେଲେ ।
ଵିଷ୍ଣୁଗାତ୍ରୋଦ୍ଭଵାସ୍ତତ୍ର କାମିନ୍ଯଃ କମଲାକଲାଃ । ତତ୍ର ନୃତ୍ଯନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ଵିଷ୍ଣୁଗାଥାଶ୍ଚ
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, କମଳପ୍ରଭା ରୂପ ନାରୀମାନେ, ନାଚୁଥିଲେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ ।
ତାସାଂ ଚ କଠିନାଂ ଶ୍ରୋଣିଂ କଠିନଂ ସ୍ତନମଣ୍ଡଲମ୍ । ସସ୍ମିତଂ ମୁଖପଦ୍ମଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ସୁକାମୁକଃ
ସେମାନଙ୍କ ଦୃଢ଼ କଟି, ଦୃଢ଼ ସ୍ତନ ଓ ହସୁଥିବା ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମନାରେ ଭରିଗଲେ ।
ମନୋନିଵାରଣଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ପିତାମହଃ । ଵୀର୍ଯଂ ପପାତ ଚଚ୍ଛାଦ ଲଜ୍ଜଯା ଵାସସା ଵିଭୁଃ
ପିତାମହ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ପଡ଼ିଗଲା, ଲଜ୍ଜାରେ ତିନି ତାହାକୁ କପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଦେଲେ ।
ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ରସହିତଂ ପ୍ରତପ୍ତଂ କାମତାପତଃ । କ୍ଷୀରୋଦେ ପ୍ରେରଯାମାସ ସଂଗୀତେ ଵିରତେ ଦ୍ଵିଜ
ସେ ବୀର୍ୟ, କପଡ଼ା ସହିତ, କାମ ତାପରେ ତାପିତ ହୋଇ, ସଙ୍ଗୀତ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ପଠାଯିଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜ ।
ଜଲାଦୁତ୍ଥାଯ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ବ୍ରହ୍ମତେଜସା । ଉଵାସ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କ୍ରୋଡେ ଲଜ୍ଜିତସ୍ଯ ଚ ସଂସଦି
ପାଣିରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୋଳରେ ବସିଲେ ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରୁଷ୍ଟୋ ଜଲାଦୁତ୍ଥାଯ ସତ୍ଵରଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵରୁଣୋ ଦେଵାନ୍ବାଲଂ ନେତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, କ୍ରୋଧିତ ଭାବେ ଜଳରୁ ବେଗରେ ବାରୁଣ ଉଠିଲେ, ଦେବତାମାନେକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶିଶୁଟିକୁ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
ବାଲୋ ଦଧାର ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ବାହୁମ୍ଯାଂ ଚ ଭଯାଦ୍ରୁଦନ୍ । କିଂ ଚିନ୍ନୋଵାଚ ଜଗତାଂ ଵିଧାତା ଲଜ୍ଜଯା ଦ୍ଵିଜ
ଶିଶୁଟି ଭୟରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାହୁକୁ ଧରିଥିଲେ; ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ ।
ବାଲକସ୍ଯ କରେ ଧୃତ୍ଵା ଚକାରଽଽକର୍ଷଣଂ ରୁଷା । ଵରୁଣଶ୍ଚ ସଭାମଧ୍ଯେ ତଂ ଚିକ୍ଷେପ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଶିଶୁଟିଙ୍କ ହାତ ଧରି ବାରୁଣ କ୍ରୋଧରେ ଟାଣିଲେ; ସଭା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ପପାତ ଦୂରତୋ ଦେଵୋ ଵରୁଣୋ ଦୁର୍ବଲସ୍ତତଃ । ମୂର୍ଛାଂ ସଂପ୍ରାପ ମୃତଵତ୍କୋପଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଵିଧେରହୋ
ବାରୁଣ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଦୂରକୁ ପଡ଼ିଗଲେ; ବିଧାତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ମୃତ ଭଳି ଅଚେତନ ହେଲେ—ହାୟ ।
ଚେତନଂ କାରଯାମାସାମୃତଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚ ଶଂକରଃ । ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଚେତନଂ ତତ୍ର ତମୁଵାଚ ଜଲେଶ୍ଵରଃ
ଶଙ୍କର ଅମୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବାରୁଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ସଚେତନ କରିଦେଲେ; ସେ ସ୍ଥିତିକୁ ଫେରି, ଜଳପତି ସେଠି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ ବାଲୋ ଜଲେ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ମମ ପୁତ୍ରୋଽଯମୀପ୍ସିତଃ । ଅହଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯାସ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମା ମାଂ ତାଡଯେତ୍କଥମ୍
ବରୁଣ କହିଲେ: ଏହି ଶିଶୁ ମୋର ଆଶାକୃତ ପୁଅ, ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏହାକୁ ନେଇଯିବି, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ କିପରି ଦଣ୍ଡ ଦେବେ?
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵାଲକଃ ଶରଣାପନ୍ନୋ ମଯି ଵିଷ୍ଣୋ ମହେଶ୍ଵର । କଥଂ ଦାସ୍ଯାମି ଭୀତଂ ଚ ରୁଦନ୍ତଂ ଶରଣାଗତମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏହି ଶିଶୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ ମୋ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ହେ ମହେଶ୍ୱର। ଏମିତି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବାକୁ କିପରି ଛାଡିଦେବି?
ଶରଣାଗତଦୀନାର୍ତଂ ଯୋ ନ ରକ୍ଷେଦପଣ୍ଡିତଃ । ପଚ୍ଯତେ ନିରଯେ ତାଵଦ୍ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ
ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖିତ, ଦୀନ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରିନଥାଏ, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।
ଉଭଯୋର୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ ମଧୁସୂଧନଃ । ଉଵାଚ ତତ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେଶଶ୍ଚ ଯଥୋଚିତମ୍
ଉଭୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ମଧୁସୂଦନ ହସିଲେ ଏବଂ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ କାମିନୀଶ୍ରୋଣିଂ ଵୀର୍ଯଂ ଧାତୁଃ ପପାତ ତତ୍ । ଲଜ୍ଜଯା ପ୍ରେରଯାମାସ କ୍ଷୀରୋଦେ ନିର୍ମଲେ ଜଲେ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଏକ କାମନାବାନ୍ଛିନୀ ନାରୀଙ୍କ ଶୋଣି ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ପଡ଼ିଗଲା; ଲଜ୍ଜାରେ ସେ ଏହାକୁ ଦୁଧ ସାଗରର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ପଠାଇଦେଲେ।
ତତୌ ବଭୂଵ ବାଲଶ୍ଚ ଧର୍ମତୋ ଵିଧିପୁତ୍ରକଃ । କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ ସୁତଃ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଵରୁଣସ୍ଯାପି ଗୌଣତଃ
ସେଠାରେ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯେଉଁଥିକି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ବରୁଣଙ୍କ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଯୋନିସଂବନ୍ଧୋ ଵେଦେଷୁ ଚ ନିରୂପିତଃ । ଶିଷ୍ଯେ ପୁତ୍ରେ ଚ ସମତା ଚେତି ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ: ଜ୍ଞାନ ଓ ଜନ୍ମର ସମ୍ପର୍କ ବେଦରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଶିଷ୍ୟ ଓ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ରହିଛି, ଏହି କଥା ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି।
ମନ୍ତ୍ରଂ ଦଦାତୁ ଵରୁଣୋ ଵିଦ୍ଯାଂଚ ବାରକାଯ ଚ । ପୁତ୍ରୋ ଵିଧାତୁର୍ଵଙ୍ନିଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯଶ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଚ
ବରୁଣ ଶିଶୁକୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ; ଜନ୍ମରୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କ ପୁଅ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦଦାତୁ ବାଲାଯ ଦାହିକାଂ ସକ୍ତିମୁଜ୍ଜ୍ଵଲାମ୍ । ସର୍ଵଦଗ୍ଧୋ ହୁତାଶଶ୍ଚ ନିର୍ଵାଣୋ ଵରୁଣେନ ଚ
ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଅଗ୍ନିର ଦହନଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଅଗ୍ନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦହିଗଲେ ବରୁଣ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଦାହିକାଂ ଶକ୍ତିଂ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଶିଵାଜ୍ଞଯା । ମନ୍ତ୍ରଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଚ ଵରୁଣୋ ରତ୍ନମାଲାଂ ମନୋହରାମ୍
ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦହନଶକ୍ତି ଦେଲେ; ବରୁଣ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ମନୋହର ମଣିମାଳା ଦେଲେ।