ଶ୍ରୀଦାମା ଚ ମଯା ଶପ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତୋ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲଃ । ଏତାଦୃଶୀ ଵିପତ୍ତିର୍ମେ ପୁତ୍ରଶ୍ରୀଦାମଶାପତଃ
ଶ୍ରୀଦାମା, ତୁମର ଭକ୍ତ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲା, ପୁଅ ଶ୍ରୀଦାମାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା।
ଈଶ୍ଵରଃ କସ୍ଯ ଵା ବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରିଯୋ ଵା ଵିପ୍ରିଯସ୍ତଥା । ସତତଂ ଭକ୍ତିସାଧ୍ଯଶ୍ଚ ଯୋ ଭକ୍ତଶ୍ଚ ତଦୀଶ୍ଵରଃ
କିଏ କାହାର ନାଥ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ? ଯେ ଭକ୍ତି କରେ, ସେ ଭଗବାନ୍କୁ ପାଏ; ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍କୁ ଲାଭ କରାଯାଏ।
ଵେଦାଶ୍ଚ ଵୈଦିକାଃ ସନ୍ତଃ ପୁରାଣାନି ଵଦନ୍ତି ଚ । ରାଧାଯା ମାଧଵଃ ସାଧ୍ଯୋ ଭଗଵାନିତି ନିଷ୍ଫଲମ୍
ବେଦ, ବେଦବିଦ୍ ଓ ପୁରାଣମାନେ କହନ୍ତି: ରାଧା ଦ୍ୱାରା ମାଧବଙ୍କୁ ପାଇଯିବା ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଜିତ୍ଵା ଚ ସଗଣଂ ଶଂଭୁଂ ବାଣସ୍ଯ ଭୁଜକୃନ୍ତନମ୍ । କୃତ୍ଵା ଚ ରୁକ୍ମିଣୀପୌତ୍ରଃ ସମାନୀତଃ ସଭାର୍ଯକଃ
ତୁମେ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେଂକୁ ହରାଇଲ, ବାଣଙ୍କ ହସ୍ତ କାଟିଦେଲ; ତାପରେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ନାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଆଣାଯିଲା।
ଅହୋ ତ୍ଵଯି ସମାଯାତେ ରୁକ୍ମିଣୀ କିମୁଵାଚ ହ । ପ୍ରେମ ସ୍ଥିତଂ ସମାନଂ ତେ କିଂ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ଗୌରଵମ୍
ତୁମେ ଆସିଲେବେଳେ ରୁକ୍ମିଣୀ କଣ କହିଲେ? ତୁମର ପ୍ରେମ ସମାନ ଓ ଅଟୁଟ୍ ଅଛି କି? ନା କି ତୁମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଢ଼ିଛି?
କୁରୁପାଣ୍ଡଵଯୁଦ୍ଧେନ କୁରଵୋ ନିହତାସ୍ତ୍ଵଯା । ପାଣ୍ଡଵାର୍ଥେ ତଥା ଭୂପାଃ କ୍ଵ ସାମ୍ଯଂ ପରମାତ୍ମନଃ
କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧରେ, କୁରୁମାନେ ତୁମେ ହତ କଲ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା କେଉଁଠି ରହିଲା?
ସାକ୍ଷାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରଜାତସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯସ୍ଯାର୍ଜୁନସ୍ଯ ଚ । ରାଜମଣ୍ଡଲମ୍ଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଭଵାନେଵ ହି ସାରଥିଃ
ତୁମେ, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କୌନ୍ତେୟ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥୀ ଭାବେ ରାଜସଭା ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିଲ।
ତେନ ଭକ୍ତେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ଭୀଷ୍ମେଣ ଚ ମହାତ୍ମନା । ଲଜ୍ଜିତେନ କିମୁକ୍ତଂ ତେ ମହତୀଷୁ ମଭାସୁ ଚ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ, ମହାନ୍ ଭୀଷ୍ମ, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ସଭାମାନେ ତୁମକୁ କଣ କହିଥିଲେ?
ଦେଵୈରପି କଥଂ ଦୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମେଶଶେସଂଷଜ୍ଞକୈଃ । ଭକ୍ତସିହୈର୍ଭୃତ୍ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ନ ଚୋକ୍ତଂ କିଂଚିଦେଵ ସଃ
ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶ୍ୱର, ଶେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣାଶୁଣାମାନେ ମଧ୍ୟ କିପରି ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବେ? ଭକ୍ତ ଦାସମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ଚାନିର୍ଵଚନୀଯଶ୍ଚ ଵେଦେଷୁ ଚ ଚତୁର୍ଷୁ ଚ । ପୁରାଣେଷ୍ଵିତିହାସେଷୁ ପ୍ରକୃତେଃ ପର ଈଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ଚାରି ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଥିବା ଏହି ଈଶ୍ୱର, ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନୁହେଁ।
ନିର୍ଗୁଣଚ ନୀରୀହଶ୍ଚ ନିର୍ଲିପ୍ତଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ମଣାଂ ସାକ୍ଷିରୂପଶ୍ଚ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ
ସେ ଗୁଣହୀନ, ଇଚ୍ଛାହୀନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; କାର୍ଯ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ କୃପାର ମୂର୍ତ୍ତି।
ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପରମେଶଃ ପରାତ୍ପରଃ । ପରମାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସୂତୋ ନରରଥସ୍ଥିତଃ
ସେ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରାଲୋକର ଆଲୋକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ମନୁଷ୍ୟର ରଥରେ ସାରଥି ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯା କୁବ୍ଜା ଚ ସଂଭୁକ୍ତା ଵୃଦ୍ଧା କ୍ଷତ୍ରିଯକାମିନୀ । ଅପୁତ୍ରିଣୀ ଚାଧିକାଙ୍ଗୀ ଯୂନାଽସ୍ପୃଶ୍ଯା ଚ
ତୁମେ କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ଭୋଗ କଲ, ବୃଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ଅଧିକ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ଏବଂ ଏକ ଯୁବତୀ ଯିଏ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥିଲେ।
ତ୍ଵଯା ଚ ନିହତଃ କଂସୋ ମାତୁଲଃ କେନ ହେତୁନା । ଆଯାସ୍ଯତୀତି କୃତ୍ଵା ଚ ଗତ୍ତଂ ନ ପୁନରାଗତମ୍
ତୁମେ କଂସ, ତୁମର ମାମାଙ୍କୁ ହତ କଲ; କେଉଁ କାରଣରେ? 'ମୁଁ ଆସିବି' ବୋଲି କହି, ସେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଆଉ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
ନିହତ୍ଯ ଯାଦଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିଭଜ୍ଯ ଦ୍ଵାରକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତ୍ଵାଂ ନିବଧ୍ଯ ସମାନେତୁମୀଶ୍ଵରୀ ଵାରିତା ଜନୈଃ
ସମସ୍ତ ଯାଦବମାନେ ହତ ହେଲେ, ଦ୍ୱାରକାକୁ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ; ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି ଆଣାଯିଲା, ଦେବୀକୁ ଲୋକେ ରୋକିଦେଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଧିକା ଦେଵୀ ଭୃଶମୁଚ୍ଚୈ ରୁରୋଦ ସା । ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସଂପ୍ରାପ ସହସା ନିନିଃଶ୍ଵାସା ବଭୂଵ ହ
ଏପରି କହି ଦେବୀ ରାଧିକା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ; ସେ ହଠାତ୍ ଅଚେତନ ହେଲେ ଓ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଗୋପ୍ଯୋ ଗଵାକ୍ଷଜାଲସ୍ଥାଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଦଦୃଶୁସ୍ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଯଯୁଃ ସର୍ଵା ଊଚୂ ରାଧା ମୃତେତି ଚ
ଗୋପୀମାନେ ଜାଲି ଜାଲି ଜଣେଲା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଶୁଣିଲେ । ସେମାନେ ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆସିଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ରାଧା ମରିଗଲେ ।'
ଉଚ୍ଚୈସ୍ତା ରୁରୁଦୁଃ ସର୍ଵାଃ କ୍ରୋଡେ କୃତ୍ଵା ଚ ରାଧିକାମ୍ । ଊଚୁସ୍ତା ରକ୍ଷରକ୍ଷେତି ହରେ ନରହରେ ପ୍ରଭୋ
ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ରାଧିକାକୁ କୋଳରେ ଧରି ରହିଲେ । ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର, ହେ ହରି, ହେ ନରହରି, ହେ ପ୍ରଭୁ!'
ଗୋପ୍ଯ ଊଚୁଃ କିଂ କୃତଂ କିଂ କୃତଂ କୃଷ୍ଣ ତ୍ଵଯା ରାଧା ମୃତା ଚ ନଃ । ରାଧାଂ ଜୀଵଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯାସ୍ଯାମଃ କାନନଂ ଵଯମ୍
ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, 'କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ କଣ କରିଲା? କଣ କରିଲା? ରାଧା ଆମ ପାଇଁ ମରିଗଲେ! ରାଧାକୁ ବଞ୍ଚାଅ, ତୁମର ଭଲ ହେଉ; ନହେଲେ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଳିଯିବା ।'
ଅନ୍ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଦାସ୍ଯାମଃ ସର୍ଵଯୋଷିତଃ । ଗୋପୀନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଧିକାଯାଶ୍ଚ ମାଧଵଃ
'ନହେଲେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ମାରିବା ଦୋଷ ତୁମକୁ ଦେବା ।' ଗୋପୀମାନେ ଏହି କଥା ଏବଂ ରାଧିକାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ମାଧବ—
ଉଵାଚ ଜୀଵଯାମାସ ମୁଧାଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚ ନାରଦ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ରାଧିକା ଦେଵୀ ରୁଦତୀ ମାନିନୀ ସତୀ
—କହିଲେ ଏବଂ କୃପା ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଧାକୁ ପୁନଃ ବଞ୍ଚାଇଲେ, ହେ ନାରଦ । ଦେବୀ ରାଧିକା କାନ୍ଦୁଥିବା, ଅଭିମାନିନୀ ଏବଂ ପତିବ୍ରତା ହୋଇ ଉଠିଲେ ।
ଗୋପ୍ଯସ୍ତାଂ ବୋଧଯାମାସୁଃକ୍ରୋଡେ କୃତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି କୋଳରେ ଧରି ଜଗାଇଲେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ ଶ୍ରୃଣୁ ରାଧେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନମାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ପରମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହାଲିକୋ ମୂର୍ଖଃ ସଦ୍ଯୋ ଭଵତି ପଣ୍ଡିତଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, 'ରାଧେ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ କହିବି; ଏହା ଶୁଣି ମୁଢ଼ ଚାଷୀ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଏ ।'
ଜାତ୍ଯାଽହଂ ଚଗତାଂ ସ୍ଵାମୀ କିଂ ରୁକ୍ମିଣ୍ଯାଦିଯୋଷିତାମ୍ । କାର୍ଯକାରଣରୂପୋଽହଂ ଵ୍ଯକ୍ତୋ ରାଧେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
'ମୁଁ ସ୍ୱଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ— ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କି? ମୁଁ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଆକାର, ରାଧେ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ।'
ଏକାତ୍ମାଽହଂ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷାଂ ଜାତ୍ଯା ଜ୍ଯୋତିର୍ମଯଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସର୍ଵପ୍ରାଣିଷୁ ଵ୍ଯକ୍ତ୍ଯା ଚାପ୍ଯାବ୍ରହ୍ମାଦିତୃଣାଦିଷୁ
'ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ଅଛି ।'
ଏକସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଭୁକ୍ତଵତି ନ ତୁଷ୍ଟୋଽନ୍ଯୋ ଜନସ୍ତଥା । ମଯ୍ଯାତ୍ମନି ଗତେଽପ୍ଯେକୋ ମୃତୋଽପ୍ଯନ୍ଯଃ ସୁଜୀଵତି
'ଏକ ଲୋକ ମାତ୍ର ଭୋଗ କଲେ ଅନ୍ୟେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋତେ ଏକ ଲୋକ ଲୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟେ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି ।'
ଜାତ୍ଯାଽହଂ କୃଷ୍ଣରୂପଶ୍ଚ ପରିପୂର୍ଣତମଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଗୋଲୋକେ ଗୋକୁଲେ ପୁଣ୍ଯେ କ୍ଷେତ୍ରେ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ଵନେ
'ମୁଁ ସ୍ୱଭାବରେ କୃଷ୍ଣର ଆକାର, ସବୁଠୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଗୋଲୋକ, ଗୋକୁଳ, ପବିତ୍ର ଭୂମି ଓ ବୃନ୍ଦାବନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଛି ।'
ଦ୍ଵିଭୁଜୋ ଗୋପଵେଷଶ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ରାଧାପତିଃ ଶିଶୁଃ । ଗୋପାଲୈର୍ଗୋପିକାଭିଶ୍ଚ ସହିତଃ କାମଧେନୁଭିଃ
'ଦୁଇଟି ହାତ, ଗୋପାଳ ଭେଷରେ, ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ରାଧାଙ୍କ ପତି, ଶିଶୁ ଭାବେ ଗୋପାଳ, ଗୋପୀ ଓ କାମଧେନୁ ସହିତ ଅଛି ।'
ଚତୁର୍ଭୁଜୋଽହଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ଦ୍ଵିଧାରୂପଃ ସନାତନଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀସରସ୍ଵତୀକାନ୍ତଃ ସତତଂ ଶାନ୍ତଵିଗ୍ରହଃ
'ଚାରି ହାତରେ, ମୁଁ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଅଛି, ଦୁଇ ଆକାରରେ ସନାତନ; ସଦା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସଦା ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ।'
ଯନ୍ମାନସୀ ସିନ୍ଧୁକନ୍ଯା ମର୍ତ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀପତିର୍ଭୁଵି । ଶ୍ଵେତଦ୍ଵୀପେ ଚ ଶ୍ରୀରୀଦେ ତତ୍ରାପି ଚ ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
'ମନସ୍ପୁତ୍ର ଭାବେ, ସିନ୍ଧୁକନ୍ୟା ଭାବେ, ମୁଁ ଭୂମିରେ ମରଣଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି; ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ମୁଁ ଶ୍ରୀ ଓ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ହାତରେ ଅଛି ।'