ରସିକା ସ୍ତ୍ରୀ ଵିଜାନାତି ସତୀ ଗୁଣଵତୀ ପତିମ୍ । ଗୁଣଜ୍ଞଂ ରସିକଂ ଶୂରଂ ସୁଶୀଲଂ ସୁରତୌ ସଦା
ବୁଦ୍ଧିମତୀ ନାରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗୁଣ, ରସିକତା, ଶୂରତା ଓ ଭଲ ଚରିତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ସଦା ପ୍ରେମ କରନ୍ତି।
ଦୂରାଦ୍ଧାଵତି ପଦ୍ମାର୍ଥ ମଧୁଲୋଭାନ୍ମଧ୍ରୁଵ୍ରତଃ । ଭେକସ୍ତନ୍ନ ହି ଜାନାତି ତନ୍ମୂର୍ଧ୍ନି ପାଦମୁତ୍ସୃଜେତ୍
ମଧୁ ଲାଗି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦୂରରୁ ମଧୁ ଖୋଜି ଆସେ, କିନ୍ତୁ ବେଙ୍ଗ ଏହା ଜାଣିନଥାଏ, ସେ ତ ତାହାକୁ ପାଦ ତଳେ ଦେଇ ଦେଇପାରେ।
ଯନ୍ତ୍ରୀ ଜାନାତି ସଂଗୀତରସଂ ଯନ୍ତ୍ରଂ ଚ ନୈଵ ଚ । ଦୁଗ୍ଧାସ୍ଵାଦଂ ଵିଦଗ୍ଧଶ୍ଚ ନ ଦର୍ଵୀ ନୈଵ ଭାଜନମ୍
ଯିଏ ସଙ୍ଗୀତ ରସ ଜାଣେ, ସେ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଦୁଧର ମଧୁରତା ଜାଣେ, ସେ ଭାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଚମଚକୁ ନୁହେଁ।
ପରିପକ୍ଵଫଲାସ୍ଵାଦଂ ଜାନନ୍ତି ଭୋଗିନଃ ସୁଖମ୍ । ଏକତ୍ରାଵସ୍ଥିତାଃ ଶଶ୍ଵନ୍ନକିଂଚିତ୍ଫଲିନୋ ଯଥା
ଯିଏ ଭୋଗ କରେ, ସେ ପକ୍କା ଫଳର ରସ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସଙ୍ଗେ ରହନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଫଳ ଦେଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସୁଶୀଲଜଲାସ୍ଵାଦଂ ଵିଜାନନ୍ତି ତୃଷାଲ୍ଵଃ । ନ ଚ ଵାପୀ ନ ଘଟଶ୍ଚୈକତ୍ରାଵସ୍ଥିତୋ ଯଥା
ପିପାସିତ ଲୋକ ଭଲ ପାଣିର ସ୍ୱାଦ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିକଟରେ ଥିବା ଖାଲି କୁଆ କିମ୍ବା ଘଡ଼ା ନୁହେଁ।
ଭୋକିନୋ ହି ଵିଜାନନ୍ତି ଶାଲିସ୍ଵାଦୁରସଂ ପରମ୍ । ଏକତ୍ରାଵସ୍ଥିତଂ ଚେତୁ ନ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଭାଜନଂ ଯଥା
ଯିଏ ଖାଏ, ସେ ଚାଉଳର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରସ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ରସ କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ପାତ୍ର ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ନାହିଁ।
ବୁବୁଧେ ଚନ୍ଦନାଘ୍ରଣଂ ଚନ୍ଦନାର୍ଥୀ ଚ ଭୋଗଵିତ୍ । ନ ଗର୍ଦଭୋ ଭାରଵାହୀ ନ ତସ୍ଯ ପାତ୍ରିକା ଯଥା
ଚନ୍ଦନ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ତାହାର ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରେ; ଭାର ବୋହୁଥିବା ଗଧା କିମ୍ବା ତାହାର ପାତ୍ର ଏହା ଜାଣିନଥାଏ।
ଯଂ ନ ଯାନନ୍ତି ଵେଦାଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମେଶାନାଦଯସ୍ତଥା । ଯୋଗିନୋ ମୁନଯଃ ସିଦ୍ଧାସ୍ତଂ କିଂ ଜାନନ୍ତି ଯୋଷିତଃ
ଯାହାକୁ ବେଦ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଯୋଗୀ, ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ନାରୀମାନେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ?
ସୌଭାଗ୍ଯଂ ଗୌରଵଂ ପ୍ରେମ ଦୁର୍ଲଭଂ ନିତ୍ଯନୂତମ୍ । ଯୌଷିତାଂ ଚ ପରଂ ନୈଵ ଚୂର୍ଣୀଭୂତଂ କ୍ଷଣେନ ଚ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭାଗ୍ୟ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପ୍ରେମ ପାଇବା ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ନୂତନ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଅତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତୋ ନିପତନଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯେଵ ଧ୍ରୁଵଂ ପ୍ରଭୋ । ଆରାଦ୍ଵିପତ୍ତିବୀଜଂ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଵିହିଂସନମ୍
ଯେଉଁଠି ବେଶି ଉଚ୍ଚକୁ ଯାଏ, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପତନ ହୁଏ; ଏହା ଦୁଃଖର ମୂଳ ହୁଏ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷତି ଆଣେ।
ଶ୍ରୀଦାମା ଚ ମଯା ଶପ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତୋ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲଃ । ଏତାଦୃଶୀ ଵିପତ୍ତିର୍ମେ ପୁତ୍ରଶ୍ରୀଦାମଶାପତଃ
ଶ୍ରୀଦାମା, ତୁମର ଭକ୍ତ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲା, ପୁଅ ଶ୍ରୀଦାମାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା।
ଈଶ୍ଵରଃ କସ୍ଯ ଵା ବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରିଯୋ ଵା ଵିପ୍ରିଯସ୍ତଥା । ସତତଂ ଭକ୍ତିସାଧ୍ଯଶ୍ଚ ଯୋ ଭକ୍ତଶ୍ଚ ତଦୀଶ୍ଵରଃ
କିଏ କାହାର ନାଥ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ? ଯେ ଭକ୍ତି କରେ, ସେ ଭଗବାନ୍କୁ ପାଏ; ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍କୁ ଲାଭ କରାଯାଏ।
ଵେଦାଶ୍ଚ ଵୈଦିକାଃ ସନ୍ତଃ ପୁରାଣାନି ଵଦନ୍ତି ଚ । ରାଧାଯା ମାଧଵଃ ସାଧ୍ଯୋ ଭଗଵାନିତି ନିଷ୍ଫଲମ୍
ବେଦ, ବେଦବିଦ୍ ଓ ପୁରାଣମାନେ କହନ୍ତି: ରାଧା ଦ୍ୱାରା ମାଧବଙ୍କୁ ପାଇଯିବା ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଜିତ୍ଵା ଚ ସଗଣଂ ଶଂଭୁଂ ବାଣସ୍ଯ ଭୁଜକୃନ୍ତନମ୍ । କୃତ୍ଵା ଚ ରୁକ୍ମିଣୀପୌତ୍ରଃ ସମାନୀତଃ ସଭାର୍ଯକଃ
ତୁମେ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେଂକୁ ହରାଇଲ, ବାଣଙ୍କ ହସ୍ତ କାଟିଦେଲ; ତାପରେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ନାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଆଣାଯିଲା।
ଅହୋ ତ୍ଵଯି ସମାଯାତେ ରୁକ୍ମିଣୀ କିମୁଵାଚ ହ । ପ୍ରେମ ସ୍ଥିତଂ ସମାନଂ ତେ କିଂ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ଗୌରଵମ୍
ତୁମେ ଆସିଲେବେଳେ ରୁକ୍ମିଣୀ କଣ କହିଲେ? ତୁମର ପ୍ରେମ ସମାନ ଓ ଅଟୁଟ୍ ଅଛି କି? ନା କି ତୁମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଢ଼ିଛି?
କୁରୁପାଣ୍ଡଵଯୁଦ୍ଧେନ କୁରଵୋ ନିହତାସ୍ତ୍ଵଯା । ପାଣ୍ଡଵାର୍ଥେ ତଥା ଭୂପାଃ କ୍ଵ ସାମ୍ଯଂ ପରମାତ୍ମନଃ
କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧରେ, କୁରୁମାନେ ତୁମେ ହତ କଲ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା କେଉଁଠି ରହିଲା?
ସାକ୍ଷାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରଜାତସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯସ୍ଯାର୍ଜୁନସ୍ଯ ଚ । ରାଜମଣ୍ଡଲମ୍ଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଭଵାନେଵ ହି ସାରଥିଃ
ତୁମେ, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କୌନ୍ତେୟ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥୀ ଭାବେ ରାଜସଭା ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିଲ।
ତେନ ଭକ୍ତେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ଭୀଷ୍ମେଣ ଚ ମହାତ୍ମନା । ଲଜ୍ଜିତେନ କିମୁକ୍ତଂ ତେ ମହତୀଷୁ ମଭାସୁ ଚ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ, ମହାନ୍ ଭୀଷ୍ମ, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ସଭାମାନେ ତୁମକୁ କଣ କହିଥିଲେ?
ଦେଵୈରପି କଥଂ ଦୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମେଶଶେସଂଷଜ୍ଞକୈଃ । ଭକ୍ତସିହୈର୍ଭୃତ୍ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ନ ଚୋକ୍ତଂ କିଂଚିଦେଵ ସଃ
ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶ୍ୱର, ଶେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣାଶୁଣାମାନେ ମଧ୍ୟ କିପରି ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବେ? ଭକ୍ତ ଦାସମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ଚାନିର୍ଵଚନୀଯଶ୍ଚ ଵେଦେଷୁ ଚ ଚତୁର୍ଷୁ ଚ । ପୁରାଣେଷ୍ଵିତିହାସେଷୁ ପ୍ରକୃତେଃ ପର ଈଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ଚାରି ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଥିବା ଏହି ଈଶ୍ୱର, ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନୁହେଁ।
ନିର୍ଗୁଣଚ ନୀରୀହଶ୍ଚ ନିର୍ଲିପ୍ତଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ମଣାଂ ସାକ୍ଷିରୂପଶ୍ଚ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ
ସେ ଗୁଣହୀନ, ଇଚ୍ଛାହୀନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; କାର୍ଯ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ କୃପାର ମୂର୍ତ୍ତି।
ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପରମେଶଃ ପରାତ୍ପରଃ । ପରମାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସୂତୋ ନରରଥସ୍ଥିତଃ
ସେ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରାଲୋକର ଆଲୋକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ମନୁଷ୍ୟର ରଥରେ ସାରଥି ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯା କୁବ୍ଜା ଚ ସଂଭୁକ୍ତା ଵୃଦ୍ଧା କ୍ଷତ୍ରିଯକାମିନୀ । ଅପୁତ୍ରିଣୀ ଚାଧିକାଙ୍ଗୀ ଯୂନାଽସ୍ପୃଶ୍ଯା ଚ
ତୁମେ କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ଭୋଗ କଲ, ବୃଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ଅଧିକ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ଏବଂ ଏକ ଯୁବତୀ ଯିଏ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥିଲେ।
ତ୍ଵଯା ଚ ନିହତଃ କଂସୋ ମାତୁଲଃ କେନ ହେତୁନା । ଆଯାସ୍ଯତୀତି କୃତ୍ଵା ଚ ଗତ୍ତଂ ନ ପୁନରାଗତମ୍
ତୁମେ କଂସ, ତୁମର ମାମାଙ୍କୁ ହତ କଲ; କେଉଁ କାରଣରେ? 'ମୁଁ ଆସିବି' ବୋଲି କହି, ସେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଆଉ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
ନିହତ୍ଯ ଯାଦଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିଭଜ୍ଯ ଦ୍ଵାରକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତ୍ଵାଂ ନିବଧ୍ଯ ସମାନେତୁମୀଶ୍ଵରୀ ଵାରିତା ଜନୈଃ
ସମସ୍ତ ଯାଦବମାନେ ହତ ହେଲେ, ଦ୍ୱାରକାକୁ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ; ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି ଆଣାଯିଲା, ଦେବୀକୁ ଲୋକେ ରୋକିଦେଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଧିକା ଦେଵୀ ଭୃଶମୁଚ୍ଚୈ ରୁରୋଦ ସା । ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସଂପ୍ରାପ ସହସା ନିନିଃଶ୍ଵାସା ବଭୂଵ ହ
ଏପରି କହି ଦେବୀ ରାଧିକା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ; ସେ ହଠାତ୍ ଅଚେତନ ହେଲେ ଓ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଗୋପ୍ଯୋ ଗଵାକ୍ଷଜାଲସ୍ଥାଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଦଦୃଶୁସ୍ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଯଯୁଃ ସର୍ଵା ଊଚୂ ରାଧା ମୃତେତି ଚ
ଗୋପୀମାନେ ଜାଲି ଜାଲି ଜଣେଲା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଶୁଣିଲେ । ସେମାନେ ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆସିଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ରାଧା ମରିଗଲେ ।'
ଉଚ୍ଚୈସ୍ତା ରୁରୁଦୁଃ ସର୍ଵାଃ କ୍ରୋଡେ କୃତ୍ଵା ଚ ରାଧିକାମ୍ । ଊଚୁସ୍ତା ରକ୍ଷରକ୍ଷେତି ହରେ ନରହରେ ପ୍ରଭୋ
ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ରାଧିକାକୁ କୋଳରେ ଧରି ରହିଲେ । ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର, ହେ ହରି, ହେ ନରହରି, ହେ ପ୍ରଭୁ!'
ଗୋପ୍ଯ ଊଚୁଃ କିଂ କୃତଂ କିଂ କୃତଂ କୃଷ୍ଣ ତ୍ଵଯା ରାଧା ମୃତା ଚ ନଃ । ରାଧାଂ ଜୀଵଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯାସ୍ଯାମଃ କାନନଂ ଵଯମ୍
ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ, 'କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ କଣ କରିଲା? କଣ କରିଲା? ରାଧା ଆମ ପାଇଁ ମରିଗଲେ! ରାଧାକୁ ବଞ୍ଚାଅ, ତୁମର ଭଲ ହେଉ; ନହେଲେ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଳିଯିବା ।'
ଅନ୍ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଦାସ୍ଯାମଃ ସର୍ଵଯୋଷିତଃ । ଗୋପୀନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଧିକାଯାଶ୍ଚ ମାଧଵଃ
'ନହେଲେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ମାରିବା ଦୋଷ ତୁମକୁ ଦେବା ।' ଗୋପୀମାନେ ଏହି କଥା ଏବଂ ରାଧିକାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ମାଧବ—