ସ୍ଯମନ୍ତକସ୍ଯ ଚ ମଣେରୁପାଖ୍ଯାନମଭୀପ୍ସିତମ୍ । ତନ୍ନ ଶ୍ରୁତଂ ମହାଭାଗ ତନ୍ମାଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
'ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣିର କଥା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଏହି କଥା ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ। ହେ ମହାଭାଗ, ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।'
ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଭାଦ୍ରଶୁକ୍ଲଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ଚ ତାରକାଂ ହୃତ୍ଵାଞ୍ଛଶୀ । ତାଂ ତତ୍ଯାଜ ସ କୃଷ୍ଣାଯାଂ ଗୁରୁସ୍ତାଂ ଚ ଗୃହୀତଵାନ୍
ନାରାୟଣ କହିଲେ: 'ଭାଦ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାକୁ ନେଇଥିଲେ, ପରେ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ନେଇଗଲେ।'
ଗୁରୁଣା ଭର୍ତ୍ସିତା ତାରା ମଗର୍ଭା ଲଜ୍ଜିତା ସତୀ । ଶଶାପ ଲଜ୍ଜଯା କୋପାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ କାମାତୁରଂ ପୁରା
ଗୁରୁଙ୍କ ତିରସ୍କାର ପାଇଁ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଗର୍ଭବତୀ ତାରା, ନିଜ ଲଜ୍ଜା ଓ କ୍ରୋଧରେ, ପୁରୁଣା ଦିନରେ କାମାସକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ତାରୋଵାଚ ଭଵ ଶାପକଲଂକୀ ତ୍ଵଂ ଯସ୍ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯତି ଦେହଭୃତ୍ । ପାପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ପାପୀ ଚ କଲଂକୀ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାରା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଏହି ଶାପରେ ଦାଗି ହେଉ। ଯେ କେହି ତୁମର ଏହି ଦାଗ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ଓ ଦାଗି ହେବେ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ନାରାଯଣସରୋଵରେ । ନାରାଯଣତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମୁମୋଚ କୃତପାତକାତ୍
ଏହା ଶୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସରୋବରକୁ ଗଲେ। ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପରେ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ନିଜ କୃତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ।
ତପଃକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ତମୁଵାଚ ମହାଭୀତଂ କୃପଯା ଚ କୃପାନିଧିଃ
ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେଖି, ଭଗବାନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦୟାର ସାଗର, ଭୟଭୀତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କୃପାଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ମୁକ୍ତୋ ଭଵ କଲଂକୀ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵକାଲଂ କଲାନିଧେ । ଶାପସ୍ଥାନଂ ତାରକାଯା ଭାଦ୍ରେ ମାସି ସିତାସିତେ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦାଗି ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ସମୟ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ ହେଉ। ତାରାଙ୍କ ଶାପର ସ୍ଥାନ ଭାଦ୍ର ମାସର ଦୁଇପକ୍ଷରେ ଅଛି।'
ଚତୁର୍ଥ୍ଯାମୁଦିତଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଯତି କାମତଃ । ତଂ ଯାତି ତତ୍କଲଙ୍କଶ୍ଚ ସ କଲଂକୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଭାଦ୍ର ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯେ କେହି ଇଚ୍ଛାକୃତ୍ୟା ଦେଖିବେ, ସେ ଏହି ଦାଗ ପାଇବେ ଓ ଦାଗି ହେବେ।'
ହରିଣା ଦୀଯତେ ତାଲେ ଭାଦ୍ରେ ମାସି ସିତାସିତେ । ଚତୁର୍ଥ୍ଯାମୁଦିତଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନେକ୍ଷିତଵ୍ଯଃ କଦାଚନ
'ମୃଗ ଏହି କଥା କହିଛି: ଭାଦ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କେବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ସ୍ଵଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵଵାକ୍ଯଂ ଚ ପାଲନଂ କର୍ତୁମର୍ହତି । ଭାଦ୍ରେ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ସ କଲଂକୀ ବଭୂଵ ହ
'ନିଜେ ଦେଖିଲେ, ନିଜ କଥାକୁ ମାନିବା ଉଚିତ୍। ଏହିଭଳି ଭାଦ୍ର ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାଗି ହେଲେ।'
କଲଂକୀ ଯେନ ରୂପେଣ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିଶାମଯ । ସ ମୁମୋଚ କଲଂକାଚ୍ଚ ଲୋକଶିକ୍ଷାର୍ଥମୀଶ୍ଵରଃ
'କେମିତି ସେ ଦାଗି ହେଲେ, ଏହା ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଶୁଣ। ଭଗବାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଦାଗ ଦୂର କରିଥିଲେ।'
ସତ୍ରାଜିତଃ ସୂର୍ଯଭକ୍ତସ୍ତପସ୍ତବ୍ତ୍ଵା ଚ ପୁଷ୍କରେ । ସ୍ଯମନ୍ତକଂ ମଣିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଂପ୍ରାପ ଭାସ୍କରାଦପି
ସତ୍ରାଜିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭକ୍ତ, ପୁଷ୍କରରେ ତପସ୍ୟା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଖୁସି କରି, ସ୍ୟାମନ୍ତକ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ପାଇଥିଲେ।
ଅଷ୍ଟୌ ଭାରାନ୍ସୁଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରସୂତେ ନିତ୍ଯମେଵ ଚ । ଵିଷ୍ଗୋର୍ମଣାଵଧିଷ୍ଠାନଂ ମହାପୂତେ ଚ ପୁଣ୍ଯଦେ
ଏହି ମଣି ନିତ୍ୟ ଆଠ ଭାର ସୁନା ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ସର୍ପମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ରହିଛି, ଏହି ମହାପବିତ୍ର ଜାଗାରେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ସତ୍ରାଜିତଃ ସତ୍ଯଭାମାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା କୃଷ୍ଣାଯ ଭକ୍ତିତଃ । ଯୌତୁକାର୍ଥେ ମଣିଂ ଦାତୁମୁଦ୍ଯତୋ ମହତେ ମହାନ୍
ସତ୍ରାଜିତ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ବିବାହ ଉପହାର ଭାବେ ଏହି ମଣି ଦେବାକୁ ଚାଲିଥିଲେ।
ତଂ ନିଷିଧ୍ଯ ପ୍ରସେନଶ୍ଚ ଦୁର୍ମତିଃ କାଲପୀଡିତଃ । ମଣିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ପୁଣ୍ଯାଂ ଵାରାଣସୀଂ ପୁରୀମ୍
କିନ୍ତୁ ପ୍ରସେନା, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପିଡ଼ିତ, ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କଲେ, ମଣି ନେଇ ପବିତ୍ର ବାରାଣସୀକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନିହତ୍ଯ ତଂ ପଥି ବଲାତ୍ସିଂହଃ ସବଲ ଏଵ ଚ । ମଣିଂ ଜଗ୍ରାହ ରୁଚିରଂ ସୂତ୍ରବଦ୍ଧଂ ଗଲେ ଦଧୌ
ପଥରେ ଏକ ସିଂହ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ମିଶି ମାରିଦେଲେ, ଶୋଭାମୟ ମଣି ନେଇ ଗଳାରେ ଡୋରିରେ ପିନ୍ଧିଲେ।
କଲିଙ୍ଗରାଜପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଶାପାତ୍ସୁଦାରୁଣାତ୍ । ଵିପ୍ରେଣାମ୍ଯୁଦିତସ୍ତେନ ପଶୁଯୋନିଂ ଜଗାମ୍ ସଃ
କଳିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ, ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନିହତ୍ଯ ସିଂହଂ ଗହନେ ଭଲ୍ଲୂକୋ ଜାମ୍ବଵାନ୍ବଲୀ । ମଣିଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ସ୍ଵପୁରଂ ରତ୍ନନିର୍ମିତମ୍
ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଲୁଆ ଜାମ୍ବବାନ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ ସିଂହକୁ ମାରିଦେଲେ, ମଣି ନେଇ ରତ୍ନରେ ତିଆରି ନିଜ ସହରକୁ ଗଲେ।
ଊଚୁଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵାରକାଯାଂ ମଣିଂ ଜଗାହ ମାଧଵଃ । ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଂ ନ ଜାନୀମଃ କେନୋପାଯେନ ଵେତି ଚ
ଦ୍ୱାରକାରେ ସମସ୍ତେ କହିଲେ, 'ମାଧବ ମଣି ନେଇଛନ୍ତି; କିପରି ଓ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନେଇଛନ୍ତି ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଭଗଵାନ୍କଲଂକକୃନ୍ତନାଯ ଚ । ପ୍ରଯଯୌ କାନନଂ ଘୋରଂ ଚୌରଚିହ୍ନେନ ଵର୍ତ୍ମନା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଉପର ଲାଗିଥିବା ଅପବାଦ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଚୋରମାନେ ଚିହ୍ନିଥିବା ପଥରେ ଭୟଙ୍କର କାନନକୁ ଗଲେ।
ମୃତଂ ପ୍ରସେନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୁଃଖୀ ସିହଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ । ମଣିଶୂନ୍ଯଂ ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷସାଦ ଚ ମାଧଵଃ
ପ୍ରସେନାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ପରେ ସିଂହକୁ ଦେଖିଲେ; ମଣି ନଥିବା ସିଂହକୁ ଦେଖି ମାଧବ ମନମରା ହେଲେ।
ସର୍ଵଂଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଲ୍ଲୂକଭଵନଂ ଯଯୌ । ରୁଦନ୍ତଂ ବାଲକଂ ତତ୍ର ଧାତ୍ରୀକ୍ରୋଡେ ଦଦର୍ଶ ସଃ
ସବୁ କଥା ଜାଣିଥିବା ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଲୁଆଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଧାତ୍ରୀଙ୍କ କୋଳରେ ଏକ କନ୍ଦୁଆ କୁହୁକୁହା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ବାଲକଂ ବୋଧଯାମାସ ସା ଧାତ୍ରୀ କରୁଣାନ୍ଵିତା । ମଣିଂ ଗୃହାଣ ବାଲେତି ତଵ ହ୍ଯେଷ ସ୍ଯମନ୍ତକଃ
କରୁଣାମୟ ଧାତ୍ରୀ ସେଇ କନ୍ଦୁଆକୁ ଜଗାଇ କହିଲେ, 'ବାପା, ଏହି ମଣି ନେଅ, ଏହା ହେଉଛି ତୋର ସ୍ୟାମନ୍ତକ।'
ସିଂହଃ ପ୍ରସେନମଵଧୀତ୍ସିଂହୋ ଜାମ୍ବଵତା ହତଃ । ସୁକୁମାରକ ମା ରୋଦୀସ୍ତଵ ହ୍ଯେଷ ସ୍ଯମନ୍ତକଃ
'ସିଂହ ପ୍ରସେନାକୁ ମାରିଦେଲା, ଏବଂ ସିଂହକୁ ଜାମ୍ବବାନ୍ ମାରିଲେ; ମୋ ଶିଶୁ, ତୁମେ କାନ୍ଦନି, ଏହି ହେଉଛି ତୁମ ସ୍ୟାମନ୍ତକ।'
ଇତି ଧାତ୍ର୍ଯୁକ୍ତସୁଶ୍ଲୋକଂ ଯଶ୍ଚ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଜଲଂ ପିବେତ୍ । ଦୈଵଦୃଷ୍ଟନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୋଷାଦେଵ ପ୍ରମୃଚ୍ଯତେ
ଏହି ଧାତ୍ରୀଙ୍କ ଭଲ କଥା ମନେପକାଇ ଯେଉଁଠି ଜଳ ପିଏ, ଦୈବବଶାତ ଚନ୍ଦ୍ର ହାରାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
କାମତୋ ଯଦି ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦାମ୍ଭିକା ଵେଦନିନ୍ଦକାଃ । କଲଙ୍କିନୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵମିତ୍ଯାହ କମଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଯଦି କେହି ମନରେ ଅଭିଲାଷା ରଖି, ଢୋଙ୍ଗୀ କିମ୍ବା ବେଦ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି—ଏହିପରି କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି।
କୃଷ୍ଣୋ ଧାତ୍ରୀଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଣିଂ ଜଗ୍ରାହ ବାଲକାତ୍ । ଧାତ୍ରୀ ଗତ୍ଵା ଚ ଭଲ୍ଲୂକଂ କଥଯାମାସ କୋପତଃ
କୃଷ୍ଣ ଧାତ୍ରୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଶିଶୁଠାରୁ ମଣି ନେଲେ; ଧାତ୍ରୀ ଭଲୁଆଠାରେ ଯାଇ, କ୍ରୋଧରେ ସେଠାରେ କଥା କହିଲେ।
ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ସମାଗତ୍ଯ ତୁଷ୍ଟାଵ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସଃ । କନ୍ଯାଂ ଜାମ୍ବଵତୀଂ ତସ୍ମୈ ଯୌତୁକାର୍ଥଂ ମଣିଂ ଦଦୌ
ଜାମ୍ବବାନ୍ ଆସି, ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ତୁତି କଲେ; ସେ ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଜାମ୍ବବତୀ ଓ ମଣି ବିବାହ ଉପହାର ଭାବେ ଦେଲେ।
ଦ୍ଵାରକାଂ ମଣିମାନୀଯ ଦର୍ଶଯାମାସ ଯାଦଵାନ୍ । ପ୍ରଭୁଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିଷ୍କଲଙ୍କୋ ବଭୂଵ ସଃ
ମଣିକୁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ନେଇଯାଇ, ସେ ଯାଦବମାନେଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ; ପ୍ରଭୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ହେଲେ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଵତ୍ସ ମଣେରାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଅଧ୍ଯାଯଶ୍ରଵଣାଦେଵ ନିଷ୍କଲଂକୋ ଭଵେନ୍ନରଃ
ଏହିପରି, ବତ୍ସ, ତୁମକୁ ଏହି ଅତି ଉତ୍ତମ ମଣିର କଥା କହିଲି; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ ମାନବ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।