* ତଦ୍ଦଦାତି ଚ ଯୋ ଦେଵୋ ମୁକୁଂଦସ୍ତେନ କୀର୍ତିତଃ । ମୁକୁଂ ଭକ୍ତିରସପ୍ରେମଵଚନଂ ଵେଦସଂମତମ୍
ଯେ ଦେବତା ଏହି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୁକୁନ୍ଦ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। 'ମୁକୁ' ମାନେ ଭକ୍ତିର ସାର ପ୍ରେମ, ଯାହା ବେଦରେ ସ୍ୱୀକୃତ।
** ଯସ୍ତଂ ଦଦାତି ଭକ୍ତେଭ୍ଯୋ ମୁକଂଦସ୍ତେନ କୀର୍ତିତଃ । ସୂଦନଂ ମଧୁଦୈତ୍ଯସ୍ଯ ଯସ୍ମାତ୍ସ ମଧୁସୂଦନଃ
ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୁକୁନ୍ଦ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ଯେଉଁଥିରେ ମଧୁ ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ସେ ମଧୁସୂଦନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।
ଇତି ସନ୍ତୋ ଵଦନ୍ତୀଶଂ ଵେଦେ ଭିନ୍ନାର୍ଥମୀପ୍ସିତମ୍ । ମଧୁ କ୍ଲୀବଂ ଚ ମାଧ୍ଵୀକେ କୃତକର୍ମଶୁଭାଶୁଭେ
ଏଭଳି ସନ୍ତମାନେ ବେଦରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ କହନ୍ତି। 'ମଧୁ' ମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ମଦକର, ଏବଂ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଭକ୍ତାନାଂ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ସୂଦନଂ ମଧୁସୂଦନଃ । ପରିଣାମାଶୁଭଂ କର୍ମଂ ଭ୍ରାନ୍ତାନାଂ ମଧୁରଂ ମଧୁ
ଭକ୍ତମାନଙ୍କର କର୍ମକୁ ଯେ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେ ମଧୁସୂଦନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନେ 'ମଧୁ' କୁ ମିଠା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କର୍ମ ଅନ୍ତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
କରୋତି ସୂଦନଂ ଯୋ ହି ସ ଏଵ ମଧୁସୂଦନଃ । କୃଷିରୁତ୍କୃଷ୍ଟଵଚନୋ ଣଶ୍ଚ ସଦ୍ଭକ୍ତିଵାଚକଃ
ଯେ ଏହି କର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେଇ ମଧୁସୂଦନ। 'କୃଷ୍' ମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, 'ଣ' ମାନେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି।
ଅଶ୍ଚାପି ଦାତୃଵଚନଃ କୃଷ୍ଣଂ ତେନ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । କୃଷିଶ୍ଚ ପରମାନନ୍ଦେ ଣଶ୍ଚ ତଦ୍ଦାସ୍ଯକର୍ମଣି
'ଣ' ଅର୍ଥ ଦାତା ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ, ଏହିପରି ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। 'କୃଷି' ମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦ, 'ଣ' ମାନେ ସେଠାରେ ସେବା।
ତଯୋର୍ଦାତା ଚ ଯୋ ଦେଵସ୍ତେନ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । କୋଟିଜନ୍ମାର୍ଜିତେ ପାପେ କୃଷିଃକ୍ଲେଶେ ଚ ଵର୍ତତେ
ଯେ ଦେବତା ଏହି ଦୁଇଟି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। 'କୃଷି' ମାନେ କୋଟି ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ଦୁଃଖ।
ଭକ୍ତାନାଂ ଣଶ୍ଚ ନିର୍ଵାଣେ ତେନ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ନାମ୍ନାଂ ସହସ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚଯତ୍ଫଲମ୍
'ଣ' ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି, ଏହିପରି ସେ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହଜାର ଦିବ୍ୟ ନାମ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ,
ଏକାଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ତତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ନରଃ । କୃଷ୍ଣନାମ୍ନଃ ପରଂ ନାମ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
କୃଷ୍ଣ ନାମ ଏକଥର କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳିଯାଏ। କୃଷ୍ଣ ନାମଠାରୁ ଉପରେ କେବେ ବି କୌଣସି ନାମ ଥିଲାନାହିଁ, ନ ଥିବ।
ସର୍ଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ନାମ କୃଷ୍ଣେତି ଵୈଦିକା ଵିଦୁଃ । କୃଷ୍ଣ କୃଷ୍ଣୋତି ହେ ଗୋପି ଯସ୍ତଂ ସ୍ମରତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସମସ୍ତ ନାମ ମଧ୍ୟରେ 'କୃଷ୍ଣ' ନାମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ହେ ଗୋପୀ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ସଦା 'କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି,
ଜଲଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଯଥା ପଦ୍ମଂ ନରକାଦୁଦ୍ଧରେଚ୍ଚ ସଃ । କୃଷ୍ଣେତି ମଙ୍ଗଲଂ ନାମ ଯସ୍ଯ ଵାଚି ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେପରି ଜଳକୁ ଭେଦି ଏକ ଗୋଲାପ ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଯେଉଁଜଣଙ୍କ ଜିଭରେ 'କୃଷ୍ଣ' ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ସେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଭସ୍ମୀଭଵନ୍ତି ସଦ୍ଯସ୍ତୁ ମହାପାତକକୋଟଯଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରେଭ୍ଯଃ ଫଲଂ କୃଷ୍ଣଜପସ୍ଯ ଚ
କୃଷ୍ଣନାମ ଜପ କରିଲେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପାପ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ଏହାର ଫଳ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ଵରଂ ତେଭ୍ଯଃ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାତୋ ଭକ୍ତପୁନର୍ଭଵଃ । ସର୍ଵେଷାମପି ଯଜ୍ଞାନାଂ ଲକ୍ଷାଣି ଚ ଵ୍ରତାନି ଚ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ punarjanma ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ punarbhava ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ବ୍ରତ—
ତୀର୍ଥସ୍ନାନାନି ସର୍ଵାଣି ତପାଂସ୍ଯନଶନାନି ଚ । ଵେଦପାଠସହସ୍ରାଣି ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯଂ ଭୁଵଃ ଶତମ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପ, ଉପବାସ, ହଜାର ହଜାର ବେଦପାଠ, ଏବଂ ଶତଶତ ପୃଥିବୀ ପରିକ୍ରମା—
କୃଷ୍ଣନାମଜପସ୍ଯାସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ତେଷାଂ ଲୋଭା ଦ୍ଭଵେତ୍ସ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ଚ ସୁଚିରଂ ନୃଣାମ୍
ଏସବୁ କୃଷ୍ଣନାମ ଜପର ଏକ ଷୋଡଶିଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏଥିରୁ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍କାଦଵଶ୍ଯଂ ପୁଂସଶ୍ଚ ଜପକର୍ତୁର୍ହରେଃ ପଦମ୍ । କେ ଜଲେ ସର୍ଵଦେହେଽପି ଶଯନଂ ଯସ୍ଯ ଚାଽଽତ୍ମନଃ
ସ୍ୱର୍ଗରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡିବାକୁ ପଡେ; କିନ୍ତୁ ଯେ କୃଷ୍ଣନାମ ଜପ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପଦକୁ ପାଏ, ଯିଏ ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାରୂପେ ଅଛନ୍ତି।
ଵଦନ୍ତି ଵୈଦିକାଃ ସର୍ଵେ ତଂ ଦେଵଂ କେଶଵଂ ପରମ୍ । କଂସଶ୍ଚ ପାତକେ ଵିଘ୍ନେ ରୋଗେ ଶୋକେ ଚ ଦାନଵେ
ସମସ୍ତ ବେଦବିଦ୍ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବ କେଶବ ବୋଲି କହନ୍ତି; କଂସ, ପାପ, ବାଧା, ରୋଗ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦାନବମାନେ—
ତେଷାମରିର୍ନିହନ୍ତା ଚ ସ କଂସାରିଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ରୁଦ୍ରରୂପେଣ ସଂହର୍ତା ଵିଶ୍ଵାନାମପି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କଂସାରି ବୋଲାଯାଏ; ରୁଦ୍ରର ରୂପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିତ୍ୟ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି।
ଭକ୍ତାନାଂ ପାତକାନାଂ ଚ ହରିସ୍ତେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ମା ଚ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପା ଯା ମୂଲପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରୀ
ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଓ ପାପୀମାନଙ୍କର ପାପ ହରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ହରି ବୋଲାଯାଏ; ଏବଂ ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପା, ମୂଳପ୍ରକୃତି ଓ ଇଶ୍ୱରୀ।
ନାରାଯଣୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ଵିଷ୍ଣୁମାଯା ସନାତନୀ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ଵରୂପା ଚ ଵେଦମାତା ସରସ୍ଵତୀ ରାଧା ଵସୁଂଧରା ଗଙ୍ଗା ତାସାଂ ସ୍ଵାମୀ ଚ ମାଧଵଃ
ସେ ନାରାୟଣୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଷ୍ଣୁର ଚିରନ୍ତନ ଶକ୍ତି; ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀର ରୂପ, ବେଦମାତା ସରସ୍ୱତୀ, ରାଧା, ଧରିତ୍ରୀ ଓ ଗଙ୍ଗା; ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ମାଧବ।
ବ୍ରହ୍ମେଶଶେଷାଦିଭଵୈଶ୍ଚ ଵନ୍ଦ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନୈର୍ନ କିଂଚିତ୍ସନକାଦିଭିଶ୍ଚ । ଵେଦୈଃ ପୁରାଣୈର୍ନ ନିରୂପିତଂ ଚ ଭଜସ୍ଵ ଭକ୍ତ୍ଯା ନଵନୀତଚୋରମ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଶେଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସନକ ଓ ଋଷିମାନେ ଧ୍ୟାନରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ବେଦ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିନାହାନ୍ତି—ଭକ୍ତିଭାବରେ ନବନୀତ ଚୋରଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
କ୍ଵ ଚାପି ଦୁଗ୍ଧଂ କ୍ଵ ଦଘି ଘୃତଂ ଵା ନଵୋଦ୍ଧୃତଂ ଵା କ୍ଵ ଚ ତକ୍ରମୀପ୍ସିତମ୍ । ତେଷାଂ କ୍ଵ ଚୋରୋଭଵତିଂ କ୍ଵ ଚାପି କ୍ଵ ବନ୍ଧନଂ ତେ ଭଵମୂଲମଧ୍ଯେ
କେଉଁଠି ଦୁଧ, କେଉଁଠି ଦହି, କିମ୍ବା ନୂତନ ମଖନ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ତକ୍ର? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଚୋର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଭଗବାନ୍କୁ ସଂସାର ବନ୍ଧନ କେଉଁଠି ପାଇଁ ପାରିବ?
ନ ଯୋଗିଭିଃ ସିଦ୍ଧଗଣୈର୍ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈର୍ନ ଭକ୍ତସଂଘୈର୍ଭଵପଦ୍ମଶେଷୈଃ । ଯୋଗୈର୍ନ ବଦ୍ଧୋ ନ ହି ରକ୍ଷିତୁଂ କ୍ଷମୈଃ କଥଂ ସ ଵଦ୍ଧସ୍ତଵ ମୂଲମଧ୍ଯତଃ
ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ମହାମୁନି, ଭକ୍ତମଣ୍ଡଳ, କିମ୍ବା ସଂସାରପଦ୍ମର ଅଧିପତିମାନେ, କିମ୍ବା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରିବେ ନାହିଁ, ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ତେବେ ସେ କିପରି ତୁମେ ମୂଳରେ ବନ୍ଧିଦେଲୁ?
ପ୍ରମ୍ଣାନୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ତଵନେନ ପୂଜଯା ଭଜସ୍ଵ ପୁତ୍ରଂ ତରସା ଚ ଭାରତେ । ହୃତ୍ପଦ୍ମମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତମୀଶ୍ଵରଂ ପରଂ ଧ୍ଯାନେନ ଯତ୍ନେନ ଚ ସଂତତଂ ସତି
ଅପାର ଭକ୍ତି, ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜା ସହିତ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କର, ଭାରତୀ; ହୃଦୟପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଧାରଣ କର।
ଵରଂ ଵୃଣୁଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ସର୍ଵଂ ଦାସ୍ଯାମି ଜଗତି ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଭଲ ମହିଳା, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହା ଚାହ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମସ୍ତ କିଛି ଦେବି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଶୋଦୋଵାଚ ହରୌ ଚ ନିଶ୍ଚଲା ଭକ୍ତିସ୍ତଦ୍ଦାସ୍ଯଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ମମ । ତଵ ନାମ୍ନଶ୍ଚ ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିଃ କା ଵା ତଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଯଶୋଦା କହିଲେ: ମୋତେ ହରିଙ୍କୁ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ସେବା ମିଳୁ; ତୁମ ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ, ତୁମେ ମୋତେ କହ।
ରାଧିକୋଵାଚ ଭଵେଦ୍ଭକ୍ତିର୍ନିଶ୍ଚଲା ତେ ହରେର୍ଦାସ୍ଯଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଲଭସ୍ଵ ମଦ୍ଵରେଣାପି କଥଯାମି ସୁନିର୍ଣଯମ୍
ରାଧିକା କହିଲେ: ତୁମେ ହରିଙ୍କୁ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଲଭ ସେବା ଲାଭ କର; ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏହା ମିଳିବ—ମୁଁ ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ କହୁଛି।
ପୁରା ନନ୍ଦେନ ଦୃଷ୍ଟାଽହଂ ଭାଣ୍ଡୀରେ ଵଟମୂଲକେ । ମଯା ଚ କଥିତୋ ନନ୍ଦୋ ନିଷିଦ୍ଧଶ୍ଚ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରଃ
ପୂର୍ବେ ଭାଣ୍ଡୀର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ମୋତେ ନନ୍ଦ ଦେଖିଥିଲେ; ମୁଁ ନନ୍ଦଙ୍କୁ କିଛି କହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତି ମୋତେ ମନା କରିଥିଲେ।
ଅହମେଵ ସ୍ଵଯଂ ରାଧା ଛାଯା ରାଯଣକାମିନୀ । ରାଯଣଃ ଶ୍ରୀହରେରଂଶଃ ପାର୍ଷଦପ୍ରଵରୋ ମହାନ୍
ମୁଁ ନିଜେ ରାଧା, ରାୟଣଙ୍କର ଛାୟା ଓ ପ୍ରିୟା। ରାୟଣ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ଅଂଶ ଓ ମହାନ ପାର୍ଷଦ।
ରାଶବ୍ଦଶ୍ଚ ମହାଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵାନି ଯସ୍ଯ ଲୋମସୁ । ଵିଶ୍ଵପ୍ରାଣିଷୁ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ଧା ଧାତ୍ରୀ ମାତୃଵାଚକଃ
'ରା' ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ମହାବିଷ୍ଣୁ, ଯାହାର ରୋମକୁହାରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ବିଶ୍ୱରେ 'ଧା' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପୋଷଣ କରୁଥିବା ମାତା।