କୃତ୍ଵା ତ୍ରିକାଲସ୍ନାନଂ ଚ ନିର୍ମଲେ ଯମୁନାଜଲେ । କୃତ୍ଵାଽଷ୍ଟଦଲପଦ୍ମଂ ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧେନ ଚନ୍ଦନେନ ଚ
ନିର୍ମଳ ଯମୁନା ଜଳରେ ଦିନରେ ତିନିବାର ସ୍ନାନ କରି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ତିଆରି କର।
ଧ୍ଯାନେନ ଗର୍ଗଦତ୍ତେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ମନସା ସତି । ସଂପୂଜ୍ଯ ପରମାନନ୍ଦଂ ସାନନ୍ଦଂ ଵ୍ରଜ ତତ୍ପଦମ୍
ଗର୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଧ୍ୟାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ରଖି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ପୂଜା କର; ଆନନ୍ଦରେ ତାହା ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
କୃତ୍ଵା ନିକୃନ୍ତନଂ କର୍ମ ପିଦୃଭିଃ ଶତକୈଃ ସହ । ଵୈଷ୍ଣଵେନ ସହାଽଽଲାପଂ କୁରୁଷ୍ଵ ସତତଂ ସତି
ଶତଶତ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ କାଟିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏକ ଭକ୍ତଙ୍କ ସହ ସଦା କଥାବାର୍ତ୍ତା କର, ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରୁହ।
ଵରଂ ହୁତଵହଜ୍ଵାଲାଂ ଭକ୍ତୋ ଵାଞ୍ଛତି ପଞ୍ଜରମ୍ । ଵରଂ ଚ କଣ୍ଟକେ ଵାସଂ ଵରଂ ଚ ଵିଷ୍ଭକ୍ଷଣମ୍
ଏକ ଭକ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାକୁ ଚୟନ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଖାଇ ମନେ ପଞ୍ଜର ଚାହେ, କିମ୍ବା କଣ୍ଟକ ମଧ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚୟନ କରେ, କିମ୍ବା ବିଷ ଖାଇବାକୁ ଚୟନ କରେ।
ହରିଭକ୍ତିଵିହୀନାନାଂ ନ ସଙ୍ଗଂ ନାଶକାରଣମ୍ । ସ୍ଵଯଂ ନଷ୍ଟୋ ଭକ୍ତିହୀନୋ ବୃଦ୍ଧିଣେଦଂ କରୋତି ଚ
ହରିଭକ୍ତି ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନା ନଶ୍ଟ କରିବାର କାରଣ ହେଉ; ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଅଙ୍କୁରୋ ଭକ୍ତିଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଭକ୍ତସଙ୍ଗେନ ଵର୍ଧତେ । ପରଂ ହରିକଥାଲାପପୀଯୂଷାସେଚନେନ ଚ
ଭକ୍ତି ଗଛର ଅଙ୍କୁର, ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏବଂ ହରି କଥାର ଆମୃତ ଜଳରେ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
ଅଭକ୍ତାଲାପଦୀପାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଯାଃ କଲଯାପି ଚ । ଅଙ୍କୁରଃ ଶୁଷ୍କତାଂ ଯାତି ପୁନଃ ସେକେନ ଵର୍ଧତେ
ଅଭକ୍ତଙ୍କ କଥାର ଦୀପ ଅଗ୍ନିର ଅଳ୍ପ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତି ଅଙ୍କୁର ଶୁଖିଯାଏ; ତେବେ ଜଳ ଦେଇଲେ, ଏହା ପୁନି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ତସ୍ମାଦଭକ୍ତସଙ୍ଗଂ ଚ ସାଵଧାନଃ ପରିତ୍ଯଜ । ଯଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲସର୍ପଂ ନରୋ ଭୀତ୍ଵା ପଲାଯତେ
ତେଣୁ ଅଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ସାବଧାନ ଭାବେ ଛାଡିଦିଅ; ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ କାଳ ସାପକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯାଏ।
ଯଶୋଦେ ଚ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ପୁତ୍ରମୀଶ୍ଵରମ୍ । ରାମ ନାରାଯଣନନ୍ତ ମୁକୁନ୍ଦ ମଧୁସୂଦନ
ଯଶୋଦା, ଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜ ପୁଅ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କର—ରାମ, ନାରାୟଣ, ଅନନ୍ତ, ମୁକୁନ୍ଦ, ମଧୁସୂଦନ।
କୃଷ୍ଣ କେଶଵ କଂସାରେ ହରେ ଵୈକୁଣ୍ଠ ଵାମନ । ଇତ୍ଯେକାଦଶ ନାମାନି ପଠେଦ୍ଵା ପାଠଯେଦିତି
କୃଷ୍ଣ, କେଶବ, କଂସ ଶତ୍ରୁ, ହରି, ବୈକୁଣ୍ଠ, ବାମନ—ଏହି ଏଗାରଟି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜନ୍ମକୋଟିସହସ୍ରାଣାଂ ପାତକାଦେଵ ମୁଚ୍ଯତେ । ରାଶବ୍ଦୋ ଵିଶ୍ଵଵଚନୋ ମଶ୍ଚାପୀଶ୍ଵରଵାଚକଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ହଜାର ମିଳି ଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; 'ରା' ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶବ୍ଦ, 'ମ' ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ।
ଵିଶ୍ଵାନାମୀଶ୍ଵରୋ ଯୋ ହି ତେନ ରାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ରମତେ ରମଯା ସାର୍ଵଂ ତେନ ରାମଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧା
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର, ସେ 'ରାମ' ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ରାମ' ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
ରମାଯା ରମଣସ୍ଥାନଂ ରାମଂ ରାମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ରାଶ୍ଚେତି ଲକ୍ଷ୍ମୀଵଚନୋ ମଶ୍ଚାପୀଶ୍ଵରଵାଚକଃ
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ରାମ ହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ। 'ରା' ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଏ, ଏବଂ 'ମ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର।
ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଂ ଗତିଂ ରାମଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ନାମ୍ନାଂ ସହସ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ସ୍ମରଣେ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ରାମଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ହଜାର ଦିବ୍ୟ ନାମ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ତତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ନୂନଂ ରାମୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରତଃ । ସାରୂପ୍ଯମୁକ୍ତିଵଚନୋ ସାରେତି ଚ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ନିଶ୍ଚୟ ରାମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କେବଳ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି, 'ସା' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସାଦୃଶ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତି।
ଯୋ ଦେଵୋଽପ୍ଯଯନଂ ତସ୍ଯ ସ ଚ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଶ୍ଚ କୃତପାପାଶ୍ଚାପ୍ଯଯନଂ ଗମନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେ ଦେବତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତମ ନିବାସ ଅଛି, ସେ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। 'ନାର' ମାନେ ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ 'ଅୟନ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିବା କିମ୍ବା ପ୍ରାପ୍ତି।
ଯତୋ ହି ଗମନଂ ତେଷାଂ ସୋଽଯଂ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ସକୃନ୍ନାରାଯଣେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୁମାନ୍କଲ୍ମଶତତ୍ରଯମ୍
ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଯାହାପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ନାରାୟଣ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ। 'ନାରାୟଣ' ନାମ ଏକଥର କହିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ତିନିପ୍ରକାର ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଗଙ୍ଗାଦିସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାତୋ ଭଵତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ । ନାରଂ ଚ ମୋକ୍ଷଣଂ ପୁଣ୍ଯମଯନଂ ଜ୍ଞାନମୀପ୍ସିତମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ତାଙ୍କୁ ମନାଯାଏ। 'ନାର' ମାନେ ମୋକ୍ଷ, 'ଅୟନ' ମାନେ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ତଯୋର୍ଜ୍ଞାନଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ସୋଽଯଂ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରଭୁଃ । ନାସ୍ତ୍ଯନ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଵେଦେଷୁ ପୁରାଣେଷୁ ଚତୁର୍ଷୁ ଚ
ଏହି ଦୁଇଟିରୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ। ଯାହାର ଶେଷ ବେଦ ଓ ଚାରି ପୁରାଣରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଶାସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଯୋଗେଷୁ ତେନାନନ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ମୁକୁମଧ୍ଯଯମାନଂ ଚ ନିର୍ଵାଣଂ ମୋକ୍ଷଵାଚକମ୍
ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗରେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। 'ମୁକୁ' ମାନେ ମୋକ୍ଷ, 'ମଧ୍ୟ' ମାନେ ଲୀନତା, ଏବଂ 'ନିର୍ବାଣ' ମାନେ ମୁକ୍ତି।
* ତଦ୍ଦଦାତି ଚ ଯୋ ଦେଵୋ ମୁକୁଂଦସ୍ତେନ କୀର୍ତିତଃ । ମୁକୁଂ ଭକ୍ତିରସପ୍ରେମଵଚନଂ ଵେଦସଂମତମ୍
ଯେ ଦେବତା ଏହି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୁକୁନ୍ଦ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। 'ମୁକୁ' ମାନେ ଭକ୍ତିର ସାର ପ୍ରେମ, ଯାହା ବେଦରେ ସ୍ୱୀକୃତ।
** ଯସ୍ତଂ ଦଦାତି ଭକ୍ତେଭ୍ଯୋ ମୁକଂଦସ୍ତେନ କୀର୍ତିତଃ । ସୂଦନଂ ମଧୁଦୈତ୍ଯସ୍ଯ ଯସ୍ମାତ୍ସ ମଧୁସୂଦନଃ
ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୁକୁନ୍ଦ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ଯେଉଁଥିରେ ମଧୁ ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ସେ ମଧୁସୂଦନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।
ଇତି ସନ୍ତୋ ଵଦନ୍ତୀଶଂ ଵେଦେ ଭିନ୍ନାର୍ଥମୀପ୍ସିତମ୍ । ମଧୁ କ୍ଲୀବଂ ଚ ମାଧ୍ଵୀକେ କୃତକର୍ମଶୁଭାଶୁଭେ
ଏଭଳି ସନ୍ତମାନେ ବେଦରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ କହନ୍ତି। 'ମଧୁ' ମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ମଦକର, ଏବଂ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଭକ୍ତାନାଂ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ସୂଦନଂ ମଧୁସୂଦନଃ । ପରିଣାମାଶୁଭଂ କର୍ମଂ ଭ୍ରାନ୍ତାନାଂ ମଧୁରଂ ମଧୁ
ଭକ୍ତମାନଙ୍କର କର୍ମକୁ ଯେ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେ ମଧୁସୂଦନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ଭ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନେ 'ମଧୁ' କୁ ମିଠା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କର୍ମ ଅନ୍ତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
କରୋତି ସୂଦନଂ ଯୋ ହି ସ ଏଵ ମଧୁସୂଦନଃ । କୃଷିରୁତ୍କୃଷ୍ଟଵଚନୋ ଣଶ୍ଚ ସଦ୍ଭକ୍ତିଵାଚକଃ
ଯେ ଏହି କର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେଇ ମଧୁସୂଦନ। 'କୃଷ୍' ମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, 'ଣ' ମାନେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି।
ଅଶ୍ଚାପି ଦାତୃଵଚନଃ କୃଷ୍ଣଂ ତେନ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । କୃଷିଶ୍ଚ ପରମାନନ୍ଦେ ଣଶ୍ଚ ତଦ୍ଦାସ୍ଯକର୍ମଣି
'ଣ' ଅର୍ଥ ଦାତା ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ, ଏହିପରି ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। 'କୃଷି' ମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦ, 'ଣ' ମାନେ ସେଠାରେ ସେବା।
ତଯୋର୍ଦାତା ଚ ଯୋ ଦେଵସ୍ତେନ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । କୋଟିଜନ୍ମାର୍ଜିତେ ପାପେ କୃଷିଃକ୍ଲେଶେ ଚ ଵର୍ତତେ
ଯେ ଦେବତା ଏହି ଦୁଇଟି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। 'କୃଷି' ମାନେ କୋଟି ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ଦୁଃଖ।
ଭକ୍ତାନାଂ ଣଶ୍ଚ ନିର୍ଵାଣେ ତେନ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ନାମ୍ନାଂ ସହସ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚଯତ୍ଫଲମ୍
'ଣ' ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି, ଏହିପରି ସେ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହଜାର ଦିବ୍ୟ ନାମ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ,
ଏକାଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ତତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ନରଃ । କୃଷ୍ଣନାମ୍ନଃ ପରଂ ନାମ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
କୃଷ୍ଣ ନାମ ଏକଥର କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳିଯାଏ। କୃଷ୍ଣ ନାମଠାରୁ ଉପରେ କେବେ ବି କୌଣସି ନାମ ଥିଲାନାହିଁ, ନ ଥିବ।
ସର୍ଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପରଂ ନାମ କୃଷ୍ଣେତି ଵୈଦିକା ଵିଦୁଃ । କୃଷ୍ଣ କୃଷ୍ଣୋତି ହେ ଗୋପି ଯସ୍ତଂ ସ୍ମରତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସମସ୍ତ ନାମ ମଧ୍ୟରେ 'କୃଷ୍ଣ' ନାମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ହେ ଗୋପୀ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ସଦା 'କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି,