ରୁକ୍ମିଶ୍ଚ ଶିଶୁପାଲଶ୍ଚ ଦନ୍ତଵକ୍ତ୍ରୋ ମହାବଲୀ । ଶାଲ୍ଵୋ ମାଯାଵିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯୁଦ୍ଧଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ରୁକ୍ମି, ଶିଶୁପାଳ, ପ୍ରବଳ ଦନ୍ତବକ୍ର ଓ ମାୟାବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଦ୍ଧଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଶାଲ୍ଵ, ସେଠାରେ ଥିଲେ।
ନାନାଶାସ୍ରତ୍ରୈସ୍ତଥାଽଶ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ରଥସ୍ଥଶ୍ଚ ରଣୋନ୍ମୁଖଃ । ଵିଲୋକ୍ଯ କୃଷ୍ଣସୈନ୍ଯଂ ଚ ଚୁକୋପ ନୃପନନ୍ଦନଃ
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେନାକୁ ଦେଖି ରାଜପୁତ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଉଵାଚ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତିତୀକ୍ଷ୍ମଂ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ଉପହାସ୍ଯ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍
ସେ କଠୋର ଓ କାଣରେ ଚୁବା ଏମିତି ଅସହ୍ୟ କଥା କହି, ମହାମୁନି, ଦେବତା ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ।
ରୁକ୍ମିରୁଵାଚ ଅହୋ କାଲକୃତଂ କର୍ମ ଦୈଵଂ ଚ କେନ ଵାର୍ଯତେ । କିଂଵାଽହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଦେଵେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଚ ସଂସଦି
ରୁକ୍ମି କହିଲେ: 'ହାଁ, ଏହା ସମୟର କାର୍ଯ୍ୟ; ଭାଗ୍ୟକୁ କିଏ ରୋକିପାରିବ? ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି?'
ଗ୍ରହୀତୁଂ ରୁକ୍ମିଣୀଂ କନ୍ଯାଂ ଦେଵଯୋଗ୍ଯାଂ ମନୋହରାମ୍ । ଆଯାତି ଦେଵୈର୍ମୁନିଭିର୍ନନ୍ଦସ୍ଯ ପଶୁରକ୍ଷକଃ
ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୋପାଳକ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷକ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାରଶ୍ଚ ଗୋପୀନାଂ ଗୋପୋଚ୍ଛିଷ୍ଟାନ୍ନଭୋଜନଃ । ଜାତେଶ୍ଚ ନିର୍ମଯୋ ନାସ୍ତି ଭକ୍ଷ୍ଯମୈଥୁନଯୋସ୍ତଥା
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପ୍ରେମୀ, ଗୋପମାନେ ଛାଡିଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଜନ୍ମରେ କୌଣସି ଧନ ନାହିଁ, ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ବିବାହ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କିଂ ନୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଶ୍ଚ କିଂ ନୁ ଵା ମୁନିପୁତ୍ରକଃ । ଵସୁଦେଵଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚ ଭକ୍ଷଣଂ ଵୈଶ୍ଯମନ୍ଦିରେ
ସେ କି ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, କି ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ? ବସୁଦେବ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକ ବଣିକ୍ଙ୍କ ଘରେ ଖାଏ।
ଶିଶୁକାଲେ ଚ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ଯା କୃତାଽନେନ ଦୁରାତ୍ମନା । କୁବ୍ଜା ମୃତା ଚ ସଂଭୋଗାଦ୍ଵାସସା ରଜକୋ ମୃତଃ
ଛୁଆବେଳେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ; କୁବ୍ଜା ସେଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଓ ଧୋବି ତାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ରାଜେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵଧେ ଦୁଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଲଭେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ମଥୁରାଯାଂ ଚ ଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ସଦ୍ଯଃ କଂସୋ ନିପାତିତଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ହତ୍ୟା କରିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ ମଥୁରାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କଂସକୁ ସତ୍ୱରେ ମାରାଯାଇଥିଲେ।
ଶାଲ୍ଵ ଉଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ରୁକ୍ମିଣା ଦେଵାଃ କିମସତ୍ଯଂ ଚ ତତ୍ର ଵୈ । କୋ ଵାଽଯଂ ରୁକ୍ମିଣୀଭର୍ତା ନନ୍ଦସ୍ଯ ପଶୁରକ୍ଷକଃ
ଶାଲ୍ବ କହିଲେ: ରୁକ୍ମିଣୀ କହିଥିବା କଥା ଭଲେ ଭଗବାନମାନେ, ସେ କଥା ମିଥ୍ୟା କି? ଏହି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କିଏ, ଏହି ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୋପାଳ କିଏ?
ଶିଶୁପାଲ ଉଵାଚ ଅହୋ ଭୁଵି କିମାଶ୍ଚର୍ଯ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମାଦଯସ୍ତଥା । ମୁନୀନ୍ଦ୍ରା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚାଽଽଯଯୁର୍ମାନଵାଜ୍ଞଯା
ଶିଶୁପାଳ କହିଲେ: ହଁ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା! ଭଗବାନମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ବଡ଼ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ସେମାନେ କି ଏକ ମାନବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଛନ୍ତି!
ଦନ୍ତଵକ୍ତ୍ର ଉଵାଚ ସଂତତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲୁବ୍ଧା ଦେଵାଶ୍ଚ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲାଃ । ଆଯଯୁର୍ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ନନ୍ଦପୁତ୍ରାଜ୍ଞଯା କଥମ୍
ଦନ୍ତବକ୍ର କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସବୁବେଳେ ଲୋଭୀ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ କିପରି ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିପାରିଲେ?
ତେଷାଂ ଚ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୁକୋପ ଦେଵସଂଧକଃ । ମୁନିରାଜେନ୍ଦ୍ରସଂଘଶ୍ଚ ଲାଙ୍ଗଲୀତ୍ଯାଦଯସ୍ତଥା
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଖୁବ୍ ରୁଷିଗଲେ। ଏହିପରି ମୁନି, ରାଜା ଓ ଲାଙ୍ଗଳଧାରୀଙ୍କ ଦଳ ମଧ୍ୟ ରୁଷିଗଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମo ମହାo ଶୀକୃଷ୍ଣଜନ୍ମଖo ଉତ୍ତo ନାରଦନାo ରୁକ୍ମିଣ୍ଯୁଦ୍ଵାହେ ଷଡଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣର ମହାଖଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମଖଣ୍ଡ ଭିତରେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ 'ରୁକ୍ମିଣୀ ବିବାହ' ନାମକ ଏକଶଏଛଅଠିଅଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ଅଥ ସପ୍ତାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥ କୋପପୀତଶ୍ଚ ବଲଦେଵୋ ମହାବଲଃ । ହଲେନ ରୁକ୍ମିଯାନଂ ଚ ବଭଞ୍ଜ ମୁନିପୁଂଗଵ
ଏବେ ସପ୍ତଶତ ଏବଂ ସତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳରାମ ରୁଷିରେ ଲାଗି, ରୁକ୍ମିଙ୍କ ରଥକୁ ନିଜ ଲାଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଘୋଟକାନ୍ସାରଥିଂ ଚୈଵ ନିହତ୍ଯ ଜଗତୀପତିଃ । ଭୁମିଷ୍ଠଂ ଚାପି ପାପିଷ୍ଠଂ ରୁକ୍ମିଂ ହନ୍ତୁଂ ଜଗାମ ସଃ
ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥିକୁ ମାରି, ପୃଥିବୀର ମାଲିକ ବଳରାମ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ରୁକ୍ମୀ ଚ ଶରଜାଲେନ ଵାରଯାମାସ ଲୀଲଯା । ନାଗାସ୍ତ୍ରଂ ଯୋଜଯାମାସ ବଦ୍ଧୁଂ ହଲିନମୀଶ୍ଵରମ୍
ରୁକ୍ମି ମଜାରେ ତୀରବର୍ଷା କରି, ବଳରାମଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ। ଏବଂ ହଲିଧାରୀଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ନାଗାସ୍ତ୍ର ଚାଲାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ନାଗାସ୍ତ୍ରଂ ଗାରୁଡେନୈଵ ସଂଜହାର ହଲୀ ସ୍ଵଯମ୍ । ଜଗ୍ରାହ କୋପାଦ୍ରୁକ୍ମୀ ଚ ପରଂ ପାଶୁପତଂ ମୁନେ
କିନ୍ତୁ ବଳରାମ ଗରୁଡ଼ାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନାଗାସ୍ତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ରୁଷି ହୋଇ ରୁକ୍ମି ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ, ହେ ମୁନି।
ଅଵ୍ଯର୍ଥଂ ଵୈରିମର୍ଦ ଚ ଶତସୂର୍ଯସମପ୍ରଭମ୍ । ଅଭିତୋ ହଲିନା ରୁକ୍ମୀ ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ରେଣ ଜୃମ୍ଭିତଃ
ଶତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୁକ୍ମି, ବଳରାମଙ୍କ ଜମ୍ଭନାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଗଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ବିଫଳ ହେଲା।
ଭୂମିଷ୍ଠଃ ସ୍ଥାଣୁମଦ୍ରୁକ୍ମୀ ନିଦ୍ରାସ୍ତ୍ରେଣୈଵ ନିଦ୍ରିତଃ । ଶାଲ୍ଵସ୍ତଂ ନିଦ୍ରିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତବାଣାନ୍ମୁମୋଚ ତମ୍
ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରୁକ୍ମି, ନିଦ୍ରାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘୁମେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶାଲ୍ବ ତାଙ୍କୁ ଶତ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଶୈଲଵୃଷ୍ଟିଂ ଶିଲାଵୃଷ୍ଟିଂ ଜଲଵୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ସଃ । ଜ୍ଵଲଦଙ୍ଗାରଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଶରଵୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ହ
ସେ ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥର ବର୍ଷା, ପାଣି ବର୍ଷା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ବର୍ଷା ଏବଂ ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ବଲାଚ୍ଚାସ୍ତ୍ରେଣ ସର୍ଵାଣି ଵାରଯାମାସ ଲାଙ୍ଗଲୀ । ହଲେନ ତଦ୍ରଥଂ ଚୂର୍ଣ ଚକାର ରଣମଧ୍ଯତଃ
କିନ୍ତୁ ବଳରାମ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁ ବିପଦକୁ ରୋକିଦେଲେ, ଏବଂ ଲାଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଶାଲ୍ବଙ୍କ ରଥକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ଘୋଟକାନ୍ସାରଥିଂ ଚୈଵ ଜଘାନ ଚୈଵ ଲୀଲଯା । କୋପାଦ୍ବଲେନ ତଂ ହନ୍ତୁଂ ଵାଗ୍ବଭୂଵାଶରୀରିଣୀ
ସେ ମଜାରେ ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥିକୁ ମାରିଦେଲେ। ବଳରାମ ରୁଷିରେ ଶାଲ୍ବକୁ ମାରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର କହିଲା।
ତ୍ଯଜ ଶାଲ୍ଵଂ କୃଷ୍ଣଵଧ୍ଯଂ ତଵ କିଂ ପୌରୁଷଂ ରଣେ । ଯସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଶୂର୍ପେ ଚ ସର୍ଷପେ ଯଥା
ଶାଲ୍ବକୁ ଛାଡ଼, କାରଣ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ମାରିବେ। ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି, ଶୂର୍ପରେ ତିଳ ପରି, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାରେ ତୋର କ'ଣ ପୁରୁଷାର୍ଥ?
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବଲଦେଵଶ୍ଚ ହଲେନ ତସ୍ଯ ମସ୍ତକମ୍ । ଚକାର ଚୂର୍ଣ ଵ୍ଯଥିତଃ ପପାତ ରଣମୂର୍ଧନି
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଳରାମ ଲାଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶାଲ୍ଵସ୍ଯ ପତନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିଶୁପାଲୋ ମହାବଲୀ । ଚକାର ଶରଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଜଲଵୃଷ୍ଟିଂ ଯଥା ଭୁଵି
ଶାଲ୍ବଙ୍କ ପତନ ଦେଖି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶିଶୁପାଳ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା ପରି ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ହଲୀ ତସ୍ଯ ରଥଂ ଚୂର୍ଣ ଚକାର ଲାଙ୍ଗଲେନ ଚ । ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ତଦ୍ଵାଣାନ୍ଵାରଯାମାସ ଲୀଲଯା
ହଳୀ ତାଙ୍କର ରଥକୁ ନିଜ ହଳଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ମଜା ଭାବେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ।
ତଂ ହନ୍ତୁଂ ଶଂକରଃ ସାକ୍ଷାନ୍ନିଷେଧଂ ଚ ଚକାର ତମ୍ । କୃଷ୍ଣଵଧ୍ଯଂ ତ୍ଯଜ ବଲ ପାର୍ଷଦପ୍ରଵରଂ ହରଃ
ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଚେଷ୍ଟା ହେଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଶିବ ନିଜେ ଅଟକାଇଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ବଳ, ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅମର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ପ୍ରଧାନ ପାର୍ଷଦକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଦନ୍ତଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଦନ୍ତଂ ଚ ବଭଞ୍ଜ ସ ହଲେନ ଚ । ସୁପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧେନ ତେ ସର୍ଵେ ଜହସୁଶ୍ଚ ତମ୍
ହଳୀ ତାଙ୍କର ହଳଦ୍ୱାରା ଦନ୍ତବକ୍ତ୍ରଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ବଲସ୍ଯ ଵିକ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵେ ଵୀରାଃ ପଲାଯିତାଃ । ଚକ୍ରୁଃ ପ୍ରଵେଶନଂ ସର୍ଵେ କୁଣ୍ଡିନଂ ଵରଯାତ୍ରିକାଃ
ବଳଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ସମସ୍ତ ବୀର ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; ବିବାହ ଅତିଥିମାନେ ସମସ୍ତେ କୁଣ୍ଡିନ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ।