ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଜଗତାଂ ରାଥମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ପ୍ରଜଵେନ ଚ । ସ୍ଵଯଂ ଵିଧାତା ଶଂଭୁଶ୍ଚ ଶେଷୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ
ସେଉଁଠାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ରଥୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଅନନ୍ତ, ଧର୍ମ ଓ ଭାସ୍କର ତୁରନ୍ତ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯଶ୍ଚୈଵ କାର୍ତିକେଯୋ ଗଣେଶ୍ଵରଃ । ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ କ୍ରମେଣୈଵ ତୁଷ୍ଟାଵ ପରମେଶ୍ଵରମ୍
ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ଗଣେଶ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅଲଗା ଅଲଗାଭାବେ କ୍ରମେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନାଥାନିର୍ଵଚନୋଯୋଽସି ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ । ଵେଦାନିର୍ଵଚନୀଯଂ ଚ କସ୍ତ୍ଵାଂ ସ୍ତୋତୁମିହେଶ୍ଵରଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ନାଥ, ଆପଣ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା ଦେଇଥିବା ଦୟାମୟ ଅଟୁଟ ରୂପ। ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିପାରିନାହାନ୍ତି—ତେବେ ଏଠାରେ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବେ?
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ ଦେହେଷୁ ଦେହିନାଂ ଶଶ୍ଵତ୍ସ୍ଥିତଂ ନିର୍ଲିପ୍ତମେଵ ଚ । କର୍ମିଣାଂ କର୍ମଣାଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ସାକ୍ଷିଣାଂ ସାକ୍ଷତଂ ଵିଭୁମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ: ଆପଣ ସଦା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଲାଗି ନାହିଁ, କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ।
ଅନନ୍ତ ଉଵାଚ କିଂଵା ଜାନାମ୍ଯହଂ ନାଥ ତ୍ଵାମଜ୍ଞୋଽନନ୍ତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଅନନ୍ତକୋଟିବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକାରଣଂ ଦୁଃଖତାରଣମ୍
ଅନନ୍ତ କହିଲେ: ନାଥ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ କେମିତି ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବି—ଅନନ୍ତ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କାରଣ, ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ?
ମହାଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଲୋମ୍ନାଂ ଚ ଵିଵରେଷୁ ଜଲେଷୁ ଚ । ସନ୍ତି ଵିଶ୍ଵାନ୍ଯସଂଖ୍ଯାନି ଚିତ୍ରାଣି କୃତ୍ରିମାଣି ଚ
ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହର ରୋମକୁପ ଓ ଜଳରେ ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବିଶ୍ୱ ଅଛି।
ସନ୍ତି ସନ୍ତଶ୍ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମକାଃ । ତ୍ଵଦଂଶାଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବେଷୁ ତୀର୍ଥାନି ଭାରତଂ ତଥା
ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି; ତୁମ ଅଂଶ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ତାଙ୍କରେ ଅଛି, ତଥା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଭାରତ ଭୂମି ମଧ୍ୟ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୈକସ୍ଥିତୋଽହଂ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମନାଗସ୍ଵରୂପକଃ । ସ୍ଥାପିତଶ୍ଚ ତ୍ଵଯା କୂର୍ମେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରେ ମଶକୋ ଯଥା
ମୁଁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଗ ରୂପରେ ବସିଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଯେପରି ଖର୍ଗୋଷ, ହାତୀର ମାଲିକ ଓ ମଶାକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଛ, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜିତ କରିଛ।
ପରମାଣୁପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ନାସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ମହାଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ସ୍ଥୂଲଂ ସମୋ ନାସ୍ତି ଚ କୁତ୍ରଚିତ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ପରମାଣୁଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ମହାବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
ମହାଵିଷ୍ଣୋଃ ପରସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ଵତ୍ପରୋ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚନ । ସ୍ଥୂଲାତ୍ସ୍ଥୂଲତରୋ ଦେଵଃ ମୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମତମୋ ମହାନ୍
ମହାବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ତୁମେ ଉପରେ, ତୁମଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ; ହେ ଦେବ, ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଆଧାରଶ୍ଚ ମହାଵିଷ୍ଣୋ ଜଲରୂପୋ ଭଵାନ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଜଲାଧାରୋ ହି ଗୋଲୋକସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଥାଵରରୂପଧୃକ୍
ମହାବିଷ୍ଣୁ ଆଧାର, ତୁମେ ନିଜେ ଜଳର ରୂପ; ଜଳର ଆଧାର ହେଉଛି ଗୋଲୋକ, ତୁମେ ସ୍ଥାବର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ।
ମର୍ଵାଧାରୋ ମହାନ୍ଵାଯୁଃ ଶ୍ଵାସନିଃ ଶ୍ଵାସରୂପକଃ । ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଦେହସ୍ଯ ନିତ୍ଯସ୍ଯ ଭଵତୋ ଦିଭୋ
ଧରାର ଆଧାର ହେଉଛି ବଡ଼ ବାୟୁ, ଶ୍ୱାସ ଓ ତାହାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ; ତୁମର ଦିବ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ଦେହ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା ପାଇଁ।
ଵକ୍ତ୍ରୈର୍ବହୁତରୈର୍ଵାଂଽଥ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତୈଃ ପୁରୈଵ ଚ । ସ୍ତୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵଦ୍ଯୋଗଂ ନ ଦତ୍ତଂ ଜ୍ଞାନମୈଶ୍ଵରମ୍
ମୋତେ ଯେତେ ମୁଖ ଦେଇଛ, ମୁଁ ତାହା ସହିତ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ଯଥାର୍ଥ ରୂପ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ।
ଦେଵା ଊଚୁଃ ତ୍ଵାମନନ୍ତଂ ଯଦି ସ୍ତୋତୁଂ ଦେଵୋଽନନ୍ତୋ ନ ହୀଶ୍ଵରଃ । ନ ହି ସ୍ଵଯଂ ଵିଧାତା ଚ ନ ହି ଜ୍ଞାନାତ୍ମକଃ ଶିଵଃ
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ଯଦି ଅନନ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ଶିବ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି—
ମୁନୀନ୍ଦ୍ରା ଊଚୁଃ ଵେଦା ନ ଶକ୍ତାଃ ସ୍ତୋତୁଂ ଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ଚୈଵ ଜ୍ଞାତୁମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଵଯଂ ଵେଦଵିଦଃ ସନ୍ତଃ କିଂ କୁର୍ମଃ ସ୍ତଵନଂ ତଵ
ମହାଋଷିମାନେ କହିଲେ: ବେଦମାନେ ଯଦି ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ବେଦ ଜାଣିଥିବା ଆମେ ତୁମ ସ୍ତୁତି କଣ କରିପାରିବୁ?
ଇଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଦେଵୈଶ୍ଚ ମୁନିମିଃ କୃତମ୍ । ଯଃ ପଠେତ୍ସଂଯତଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂଜାକାଲେ ଚ ଭକ୍ତିତଃ
ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ସ୍ତୋତ୍ର ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ରଚିଛନ୍ତି; ଯିଏ ଏହାକୁ ନିୟମିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜାବେଳେ ପଢ଼େ—
ଇହ ଲୋକେ ସୁଖଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜ୍ଞାନଂ ନିରଞ୍ଜନମ୍ । ରତ୍ନାଯାନଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଗୋଲୋକଂ ସ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ଏହି ଲୋକରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ରତ୍ନର ରଥ ଚଢ଼ି ଗୋଲୋକକୁ ଯାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମo ମହାo ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଜନ୍ମଖo ଉତ୍ତo ନାରଦନାo ଭଗଵଦୁପନଯନେ ଶାତତମୋଽଯାଯଃ
ଏଭଳି, ମହା ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମ ଖଣ୍ଡର 'ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ଦାନ' ନାମକ ଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଅଥୈକାଧିକଶତତମୋଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସଂସ୍ତୂଯ ଦେଵା ମୁନଯୋ ଵିରେମୁର୍ନହି ମାନସେ । ଦଦୃଶୁଃ ପ୍ରାଙ୍ଗଣେ କୃଷ୍ଣଂ ଶୋଭିତଂ ପୀତଵାସସା
ଏହିଠାରେ ଏକଶତ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରି ମାନସ ସରୋବରରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ସେମାନେ ଦେଖିଲେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗନାରେ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦୀପ୍ତିମାନ୍।
ଯଥା ସୌଦାମିନୀଯୁକ୍ତଂ ନଵୀନଜଲଦଂ ମୁନେ । ବକପଙ୍ କ୍ତିଯୁତଂ ଚୈଵ ମାଲତୀମାଲଯା ତଥା
ହେ ମୁନି, ଯେପରି ନବୀନ ମେଘକୁ ବିଜୁଳି ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଧଳା ମଲତୀ ମାଳାକୁ ବକପଙ୍କ୍ତି ଅଲଙ୍କୃତ କରେ, ସେପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ରୂପ ଅପୂର୍ବ ଥିଲା।
କପାଲେ ମଣ୍ଡଲାକାରକସ୍ତୂରୀଯୁକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ସକଲଙ୍କଂ ମୃଗାଙ୍କଂ ଚ ଶୋଭିତଂ ଜଲଦେ ତଥା
ତାଙ୍କ ଲଳାଟରେ ଚକ୍ରାକାର କସ୍ତୂରୀ ଓ ଚନ୍ଦନ ରେଖା ଥିଲା, ଯାହା ମେଘରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦ୍ଵିଭୁଜଂ ଶ୍ଯାମଲଂକାନ୍ତଂ ରାଧାକାନ୍ତଂ ମନୋହରମ୍ । ଈଷଦ୍ଧାସ୍ଯପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ହାତ, ଶ୍ୟାମଳ ଦେହ, ଅତି ସୁନ୍ଦର, ରାଧାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା; ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା ଦେଇଥିବା ରୂପ।
ରତ୍ନକେଯୂରଵଲଯରତ୍ନମଞ୍ଜୀରରଞ୍ଜିତମ୍ । ରୁଦନ୍ତଂ ପିତୁରୁତ୍ସଙ୍ଗେ ବଲେନ ସହିତଂ ପରମ୍
ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହସ୍ତବଳୟ, କଙ୍କଣ ଓ ପାଦପଟି ଧରିଥିଲେ, ସେ ବଳରାମ ସହିତ, ପିତାଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଅଥ ମଙ୍ଗଲକାଲେ ଚ ଶୁଭଲଗ୍ନେ ମନୋରମେ । ସଂପୀକ୍ଷିତେ ଗ୍ରହୈଃ ସୌମ୍ଯୈର୍ଜାଂଗ୍ରଲ୍ଲଗ୍ନାଧିପେ ସ୍ଥିତେ
ତାପରେ ମଙ୍ଗଳ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସମୟରେ, ସୁମଧୁର ଗ୍ରହମାନେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ଲଗ୍ନେଶ୍ୱର ଭଲ ଅବସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ,
ଅସଦ୍ଗ୍ରହୈରଦୃଷ୍ଟେ ଚ ସଦ୍ଗ୍ରହେକ୍ଷିତ ଏଵ ଚ । ଶୁଭକର୍ମସମାରମ୍ଭଂ ସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନପୂର୍ଵକମ୍
ଅଶୁଭ ଗ୍ରହମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ନ ହେବା ସହ, କେବଳ ଶୁଭ ଗ୍ରହମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏକ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ପୂର୍ବରୁ ଶୁଭବାଦ କହାଯିବା ସହ।
ଚକାର ଵସୁଦେଵଶ୍ଚାପ୍ଯାଜ୍ଞଯା ସୁରଵିପ୍ରଯୋଃ । ଦତ୍ତ୍ଵା ସୁଵର୍ଣଶତକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଚ ସାଦରମ୍
ବସୁଦେବ ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ଏକ ଶତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଲେ।
ଦେଵେନ୍ଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁରୋହିତମ୍ । ଗଣେଶଂ ଚ ଦିନେଶଂ ଚ ଵହ୍ନିଂ ଚ ଶଂକରଂ ଶିଵାମ୍
ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୋହିତ, ଗଣେଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଶଙ୍କର ଓ ଶିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି,
ସଂପୂଜ୍ଯ ଦେଵଷଟ୍କଂ ଚ ସାକ୍ଷତୈର୍ଦେଵସଂସଦି । ଉପଚାରୈଃ ଷୋଡଶଭିଃ ସଂଯତୋ ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍
ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ଏହି ଛଅ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶୋଧା ଭାବରେ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା କଲେ, ଭକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ସହିତ।
ପୁତ୍ରାଧିଵାସନଂ ଚକ୍ରୈ ଵେଦମନ୍ତ୍ରେଣ ସଂସଦି । ସଂପୂଜ୍ଯ ନାନାଦେଵାଂଶ୍ଚ ଦିକ୍ପାଲାଂଶ୍ଚ ନଵଗ୍ରହାନ୍
ପୁଅ ଅଧିବାସନ କାର୍ଯ୍ୟ ବେଦମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସଭାରେ କଲେ; ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା, ଦିଗ୍ପାଳ ଓ ନବଗ୍ରହଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ପଞ୍ଚୋପଚାରାଂଶ୍ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଷୋଡଶମାତୃକାଃ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଵସୁଧାରାଂ ଚ ସପ୍ତଵାରାନ୍ଘୃତେନ ଚ
ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଉପଚାର ସହ ଷୋଡଶ ମାତୃକାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ; ସପ୍ତବାର ଘୃତ ସହ ମାଟି ଦାନ କଲେ।