ନିଷ୍ଫଲଂ ଚ ଗତଂ ଜନ୍ମ ଗଚ୍ଛ ମିଥ୍ଯାଦୁରାଶଯା । ଆଶା ହି ପରମଂ ଦୁଃଖଂ ନୈରାଶ୍ଯଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ଏହି ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହେଇଗଲା; ଯାଅ, ତୁମର ଆଶା ମିଥ୍ୟା ଓ ଦୂର। ଆଶା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ନିରାଶା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସୁଖ।
ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ବଭୂଵ ସା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଧିକା ତତ୍ର ରୁରୋଦ ଚ ଭୃଶଂ ପୁନଃ
ପରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ରାଧିକା ଜୀବନମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହା କହି ତିନିଏଠାରେ ପୁନି ଭଳି କାନ୍ଦିଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ତାଂ ରୁଦନ୍ତୀଂ ଚ ଯଶୋଦାଭଵନଂ ଯଯୌ । ଅଥୋଦ୍ଧଵେ ଗତେ ରାଧା ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ମଂପ୍ରାପ ନାରଦ
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, କାନ୍ଦୁଥିବା ରାଧିକାକୁ ଛାଡି, ଉଦ୍ଧବ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଉଦ୍ଧବ ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ରାଧା ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ନାରଦ।
ତତ୍ଯାଜ ଚେତନାଂ ଶଶ୍ଵଦ୍ବଭୂଵ ଧ୍ଯାନତତ୍ପରା । ପଙ୍କସ୍ଥେ ପଙ୍କଜଦକେ ସଜଲେ ଶଯନେ ମୁନେ
ସେ ଚେତନା ଛାଡି, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ; କାଦାରେ, ପଦ୍ମ ଜଳରେ, ଜଳିୟ ଶୟନରେ ଶୟାନ ହେଲେ, ମୁନି।
ଗୋପ୍ଯସ୍ତାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସୁଃ ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରୋତ୍ପଲା ଵରାଃ । ତତ୍ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରାଚ୍ଛଯନଂ ଭସ୍ମୀଭୂତଂ ବଭୂଵ ହ
ଗୋପୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଲୋଟସ୍ ଫୁଲ ଭଳି ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ରଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶୟନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତ, ସେ ଶୟନ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲା।
ପୁନଃ ସ୍ନିଗ୍ଧସ୍ଥଲେ ସ୍ଥିଗ୍ଧନିଚୋଲେ ଚନ୍ଦନାଙ୍କିତେ । ପୁନସ୍ତାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସୁର୍ଵିରହଜ୍ଵରକାତରାମ୍
ପୁନି, ମୃଦୁ ଜମିରେ, ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ଲଗା ଭିଜା ଚାଦର ଦେଇ, ଗୋପୀମାନେ ବିରହ ଜ୍ୱରରେ ଆକୁଳ ତାଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ଶୁଇଁଲେ।
ସହସା ଶୁଷ୍କତାଂ ପ୍ରାପ ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନୋଦକମ୍ । ନିମେଷେଣ ଶତଯୁଗଂ ତଦ୍ବଭୂଵୋଦ୍ଧଵଂ ଵିନା
ହଠାତ୍, ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଶୁଖିଗଲା; ଉଦ୍ଧବ ବିନା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଏଁ ଦିନ ଲାଗିଗଲା।
ହା ହୋଦ୍ଧଵୋଦ୍ଧଵ ହରିଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଗତ୍ଵା ଵଦେତି ଚ । ସମାନଯ ହରିଂ ଶୀଘ୍ରଂ ମତ୍ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରମିତ୍ଯପି
“ହା ଉଦ୍ଧବ, ଉଦ୍ଧବ! ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ହରିଙ୍କୁ କୁହ!” ତିନି କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରାଣର ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ!”
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଚନାଂ ଦୀନାଂ ସଂତାପହୃତଚେତନାମ୍ । ରୁରୁଦୁର୍ଗୋପିକାଃ ସର୍ଵା ରାଧାଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଵକ୍ଷସି ଚେତନାଂ କାରଯାମାସୁର୍ବୋଧଯାମାସୁରୌପ୍ସିତମ୍
ଏଭଳି କଥା କହି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତ ହୋଇଥିବା ଦୀନ ରାଧାକୁ ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଛାତିରେ ଧରି, କାନ୍ଦିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଚେତନାକୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମo ମହାo ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଜନ୍ମଖo ଉତ୍ତo ନାରଦନାo ରାଧୋଦ୍ଧଵସଂo ସପ୍ତନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ମହାପୁରାଣର କୃଷ୍ଣଜନ୍ମ ଖଣ୍ଡରେ, ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ‘ରାଧା ଉଦ୍ଧବ ସମ୍ମିଳନ’ ନାମକ ସତ୍ତରିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଅଥାଷ୍ଟନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥୋଦ୍ଧଵୋ ଯଶୋଦାଂ ଚ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତ୍ଵରଯା ମୁଦା । ଖର୍ଜୂରକାନନଂ ଵାମେ କୃତ୍ଵା ଚ ଯମୁନାଂ ଯଯୌ
ଏବେ ଅଠାଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଉଦ୍ଧବ, ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଶୀଘ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଡେଟ ଗଛର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବାମପଟେ ରଖି, ଯମୁନାକୁ ଗଲେ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ତତ୍ରୈଵ ଜଗାମ୍ ମଥୁରାଂ ପୁନଃ ।ଦଦର୍ଶ ଵଟମୂଲେ ଚ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ରହସି ସ୍ଥିତମ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଖାଇ ନିଅ, ଉଦ୍ଧବ ପୁନି ମଥୁରାକୁ ଯାଇଲେ; ବଟ ଗଛ ତଳେ, ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଏକା ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଫୁଲ୍ଲୋଽପ୍ଯୁଦ୍ଧଵଂ ଦୃଷ୍ଟଵା ସସ୍ମିତଂ ତମୁଵାଚ ସଃ । ରୁଦନ୍ତଂ ଶୋକଦଗ୍ଧଂ ଚ ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରଂ ଚ କାତରମ୍
ଫୁଲିଥିବା ମୁହଁରେ, ଉଦ୍ଧବକୁ ଦେଖି, ସେ ହସି କହିଲେ; ଉଦ୍ଧବ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଆତଙ୍କିତ ଥିଲେ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଆଗଚ୍ଛୋଦ୍ଧଵ କଲ୍ଯାଣଂ ରାଧା ଜୀଵତି ଜୀଵତି । କଲ୍ଯାଣଯୁକ୍ତା ଗୋପ୍ଯଶ୍ଚ ଜୀଵନ୍ତି ଵିରହଜ୍ଵରାତ୍
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଆସ ଉଦ୍ଧବ, ଭଲ ଅଛି। ରାଧା ଜୀବନ୍ତି, ଜୀବନ୍ତି। ଗୋପୀମାନେ ବି ବିରହ ଜ୍ୱରରେ ତଥାପି ଜୀବନ୍ତି।
ଶୁଭଂ ଗୋପଶିଶୂନାଂ ଚ ଵତ୍ସାନାଂ ଚ ଗଵାମପି । ମାତା ମେ ପୁତ୍ରଵିରହାଦ୍ଯଶୋଦା କୀଦୃଶୀ ଚ ସା
ଗୋପା ଶିଶୁମାନେ, ବଛାମାନେ ଓ ଗାଉମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୋ ମା ଯଶୋଦା, ପୁତ୍ର ବିରହରେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି?
ଵଦ ବନ୍ଧୋ ଯଥାର୍ଥଂ ତତ୍ତ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିମୁଵାଚ ସା । ତ୍ଵଯୋକ୍ତା ଜନନୀ କିଂ ଵା ପୁନଃ ସା କିମୁଵାଚ ମାମ୍
ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ୟ କହ; ସେ ତୁମକୁ ଦେଖି କଣ କହିଲେ? ମୋ ମା ତୁମକୁ କଣ କହିଲେ, ଏବଂ ମୋ ବିଷୟରେ କଣ କହିଲେ?
ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଯମୁନାକୂଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଵନମ୍ । ନିର୍ଜନୋପଵନୋଘୈଶ୍ଚ ସୁରମ୍ଯଂ ରାସମଣ୍ଡଲମ୍
ତୁମେ ଯମୁନାର ପବିତ୍ର କୂଳ, ବୃନ୍ଦାବନ ଜଙ୍ଗଲ, ରାସ ମଣ୍ଡଳ, ଏବଂ ମନୋହର ନିର୍ଜନ କୁଞ୍ଜ ଦେଖିଛ କି?
ରମ୍ଯଂ କୁଞ୍ଜକୁଟୀରୌଧୈ ରମ୍ଯଂ କ୍ରୀଡାସରୋଵରମ୍ । ପୁଷ୍ପୋଦ୍ଯାନଂ ଵିକସିତଂ ସଂକୁଲଂ ଚ ମଧୁଵ୍ରତୈଃ
ମନୋହର ଲତା ଘର, ଖେଳ ଝିଲି, ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ମଧୁମକୁ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଛ କି?
ଭାଣ୍ଡୀରେ ଚ ଵଟୋ ଦୃଷ୍ଟଃ ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୋ ବାଲକାନ୍ଵିତଃ । ଦୃଷ୍ଟୋ ଗୋଷ୍ଠୋ ଗଵାଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଗୋକୁଲଂ ଗୋକୁଲଵ୍ରଜମ୍
ଭାଣ୍ଡୀର ବଟ ଗଛ, ମୃଦୁ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଘିରିଥିବା, ଦେଖିଛ କି? ଗାଉ ଗୋଷ୍ଠ, ଗୋକୁଳ ଓ ଗୋକୁଳ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଛ କି?
ଯଦି ଜୀଵତି ରାଧା ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵାଂ କିମୁଵାଚ ମାମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଦ ହେ ବନ୍ଧୀ ଚାଽଽନ୍ଦୋଲଯତି ମେ ମନଃ
ଯଦି ରାଧା ଜୀବନ୍ତି, ତୁମକୁ ଦେଖି ସେ ମୋ ପାଇଁ କଣ କହିଲେ? ସବୁ କଥା କହ, ବନ୍ଧୁ, ଏହା ମୋ ମନକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ।
କିମୂଚୁର୍ଗୋପିକାଃ ସର୍ଵାଃ କିମୁଚୁର୍ଗୋପବାଲକାଃ । ଗୋପାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧାଃ କିଂଵୋଚୁର୍ଵଯସ୍ଯା ଜନକସ୍ଯ ମେ
ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନେ କଣ କହିଲେ? ଗୋପା ଶିଶୁମାନେ କଣ କହିଲେ? ବୃଦ୍ଧ ଗୋପାମାନେ କଣ କହିଲେ, ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ କଣ କହିଲେ?
ବଲଵେଵସ୍ଯ ଜନନୀ କିମୂଚେ ରୋହିଣୀ ସତୀ । କିମୁଚୂରପରାସ୍ତାତ ବନ୍ଧୁଵଲ୍ଲଭଵଲ୍ଲଵାଃ
ବଳରାମଙ୍କ ମା ରୋହିଣୀ କଣ କହିଲେ? ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ପ୍ରିୟ ଗୋପୀମାନେ କଣ କହିଲେ?
କିଂ ଭୁକ୍ତଂ କିମପୂର୍ଵଂ ଵା ଦତ୍ତଂ ମାତ୍ରା ଚ ରାଧଯା । କୀଦୃଗ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁମଧୁରଂ ସଂଭାଷା କୀଦୃଶୀତି ଚ
କଣ ଖାଇଯାଇଛି, କଣ ଅପୂର୍ବ ଦିଆଯାଇଛି, ମୋର ମାଆ ଓ ରାଧାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଣ ଦିଆଯାଇଛି? କେମିତି କଥା, କେତେ ମଧୁର ଭାଷା, କେମିତି ସମ୍ବାଦ—ଏହି ସବୁ କିପରି?
ଗୋପାନାଂ ଗୋପିକାନାଂ ଚ ଶିଶୂନାଂ ମାତୁରେଵ ଚ । ରାଧାଯାଶ୍ଚାପି କୀଦୃଗ୍ଵା ମଯି ପ୍ରେମୋଦ୍ଧଵାଧିକମ୍
ଗୋପ, ଗୋପୀ, ଶିଶୁମାନେ, ମାଆମାନେ ଓ ରାଧାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେମିତି ପ୍ରେମ ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମିଛି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ?
ମାଂ ଚ ସ୍ମରତି ମାତା ମେ ମାଂ ଚ ସ୍ମରତି ରୋହିଣୀ। ମାଂ ଚ ସ୍ମରତି ସା ରାଧା ମତ୍ପ୍ରେମଵିରହାକୁଲା
ମୋ ମାଆ ମୋତେ ମନେ ପକାନ୍ତି, ରୋହିଣୀ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମନେ ପକାନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ରାଧା, ମୋର ପ୍ରେମର ବିରହରେ ବିକଳ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମନେ ପକାନ୍ତି।
ମାଂ ଚ ସ୍ମରନ୍ତି ଗୋପ୍ଯଶ୍ଚ ଗୋପାଶ୍ଚ ଗୋପବାଲକାଃ । ଭାଣ୍ଡୀରେ ଵଟମୂଲେ ଚ ବାଲାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି ମାଂ ଵିନା
ଗୋପୀମାନେ, ଗୋପମାନେ, ଗୋପବାଳକମାନେ ମୋତେ ମନେ ପକାନ୍ତି; ଭାଣ୍ଡୀର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଶିଶୁମାନେ ମୋ ବିନା ଖେଳୁଛନ୍ତି।
ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଭିର୍ଯତ୍ର ଭୁକ୍ତଂ ସୁଧୋପମମ୍ । ପ୍ରମଦାବାଲକୈଃ ସାର୍ଧଂ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ପଦମୀପ୍ସିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମାନେ ଦିଆ ଅନ୍ନ ଖାଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରମଦା ଓ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଉତ୍ସାହରେ ଭୋଜନ ହେଇଥିଲା, ସେଠିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଓ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ମନ ଚାହେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଯାଗସ୍ଥଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟୋ ଗୋଵର୍ଧନୋ ଵରଃ । ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ହୃତା ଗାଵୋ ଯତ୍ର ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟମୁତ୍ତମମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଯାଗର ସ୍ଥଳ ଦେଖାଯାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୋବର୍ଧନ ଦେଖାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗାଁମାନେକୁ ନେଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ସ୍ଥଳ ଦେଖାଯାଇଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୋକୋକ୍ତଂ ମଧୁରାନ୍ଵିତମ୍ । ଉଦ୍ଧଵଃ ସମୁଵାଚେଦଂ ଭଗଵନ୍ତଂ ସନାତନମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ମଧୁରତା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଉଦ୍ଧବ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ ଯଦ୍ଯଦୁକତଂ ତ୍ଵଯା ନାଥ ସର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ସଫଲଂ ଜୀଵନଂ ଜନ୍ମ କୃତମତ୍ରୈଵ ଭାରତେ
ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ନାଥ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଇଚ୍ଛାମତ ଦେଖାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଜୀବନ ଓ ଜନ୍ମ ସଫଳ ଓ ସାର୍ଥକ।