ନରାଣାଂ ଚାପି ମାସେନ ପିତୄଣାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଶୁକ୍ଲେ ଚାପି ଦିନଂ ତେଷାଂ କୃଷ୍ଣେ ନକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମାସ, ପିତୃମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ହେଉଛି ଦିନ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ହେଉଛି ରାତି।
ଵତ୍ସରେଣ ନାରାଣାଂ ଚ ସୁରାଣାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଦିନଂ ତେଷାମୁତ୍ତରେ ଚ ନକ୍ତଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେଉଛି ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ହେଉଛି ରାତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ତୁ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଯୁଗାନାମେକସପ୍ତତିଃ । ମନୋରାଯୁଃ ପରିମିତଂ ଶକ୍ରସ୍ଯାଽଽଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଦିବ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାତ୍ତର ଯୁଗ; ମନୁଙ୍କ ଆୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରଂ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚଶତଂ ପରମ୍ । ତତ୍ର ସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ତି ଶକ୍ରପାତାନୁସାରତଃ
ପ୍ରମୁଖ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପ୍ରକାରେ ପঁଚିଶ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶ ଶତ; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତନ ଅନୁସାରେ।
ଦିଵାନିଶଂ ଚ ଜାନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକନିଵାସିନଃ । ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯଂ ନରପଲଂ ଶକ୍ରପାତେନ ତତ୍ପଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ମଣିଷର ଏକ ଘଣ୍ଟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ମାପ ହୁଏ।
ଏଵଂ ତ୍ରିଶଦ୍ଦିନେନୈଵ ଧାତୁର୍ମାସଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଅବ୍ଦୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ମାସୈରେଵଂ ତସ୍ଯ ଶତାଯୁଷଃ
ଏଭଳି ତିନି ଦିନରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ମାସ ହୁଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏଭଳି ଶତାୟୁ ଥିବା ପାଇଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପତନେନୈଵ ନିମେଷାଚ୍ଛ୍ରୀହରେରପି । ଧାତୁଃ ପାତାନୁସାରେଣ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ନ ଦିଵାନିଶମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିମିଷ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପତନ ଅନୁସାରେ, ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଦିନ ଓ ରାତି ନାହିଁ।
ତତ୍ର ସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ତି ଚୈଵଂ ଗୋଲୋକତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵୈକୁଣ୍ଠଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ନ ଵୈ ଜାନନ୍ତ୍ଯହର୍ନିଶମ୍
ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଗୋଲୋକରୁ ମନେ ପକାଯାଏ; ବୈକୁଣ୍ଠର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପି ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ଚ ତତ୍ର ଵୈ । ଚକ୍ରଂ ନୈଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ରାଶୀନାମିଚ୍ଛଯା ହରେଃ
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଗତି ନାହିଁ; ଚକ୍ର ରାଶିମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଘୂରେ ନାହିଁ, କେବଳ ହରିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ।
ଦିନଂ ଚ ତେଜସା ଦୀପ୍ତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ନକ୍ତଂ ତେଜୋଵିହୀନଂ ଚ ହରୌ ଚ ମନ୍ଦିରଂ ଗତେ
ଦିନ ହୁଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ରାତି ହୁଏ ପ୍ରଭା ବିହୀନ, ଯେତେବେଳେ ହରି ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ କାଲଗତିସ୍ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେଽସ୍ତି ସଂତତମ୍ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନ୍ପରମାତ୍ମା ନିରାକୃତିଃ
ଏଭଳି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସଦା କାଳର ଗତି ଅଛି; ଭଗବାନ, ପରମାତ୍ମା, ସେଇ କାଳର ରୂପ ଓ ନିରାକାର।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ଚି ପାତାଲେଷୁ ଚ ସପ୍ତଷୁ । ,ଦ୍ଵାସିନଶ୍ଚ ଜାନନ୍ତି ଶଙ୍କନ୍ତେ ନ ଦିଵାନିଶମ୍
ସପ୍ତ ପାତାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ; ସେଠାର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଭାବି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦିନେ ଚ ମୂର୍ଧ୍ନିନାଗାନାଂ ମଣିର୍ଜ୍ଵଲତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ଦୀପ୍ତମଗ୍ନିଶ୍ଚ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତମସାଽଽଵୃତା
ଦିନରେ ସାପମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମଣି ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅଗ୍ନି ତିବ୍ର ଜ୍ୱାଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଏବଂ ରାତିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଯାଏ।
କାଲଂ ତାମ୍ରୀପ୍ରମାଣେନ ଜାନନ୍ତି ତନ୍ନିଵାସିନଃ । ଯଥା ଭୁଵି ତଥା ତତ୍ର ପରିମାଣଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତାମ୍ବାର ମାପରେ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି; ପୃଥିବୀରେ ଯେପରି ମାପାଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ମାପ ହୁଏ।
କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କଲିଶ୍ଚେତି ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ଦିଵ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୈର୍ଵତ୍ସରୈଶ୍ଚାପି ତନ୍ମିତମ୍
ସତ୍ୟଯୁଗ, ତ୍ରେତାଯୁଗ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଏବଂ କଳିଯୁଗ—ଏହି ଚାରିଯୁଗ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷରେ ମାପାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶତାନ୍ଯପ୍ଯଧିକଂ ସହସ୍ରାଣାଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷୈଃ କୃତଯୁଗଂ କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତମ୍
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଓ ଏଠାରେ ଆଉ ଆଠସେ ବର୍ଷ ଯୋଗ ହୁଏ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣ୍ଯପ୍ଯଧିକଂ ପରିମାଣକମ୍ । ଲକ୍ଷାଣାଂ ଚ ସପ୍ତଦଶଂ ନୃମାନଂ ପରିକୀନ୍ତିତମ୍
ସେଠାରେ ମୋଟ ମାପ ଅଟେଇଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଏବଂ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦେଢ଼ି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଧିକଂ ଷଟ୍ଶତାନ୍ଯେଵ ସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରଯଂ ତଥା । ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ତ୍ରେତେତି ଵତ୍ସ କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ବଟୁ, ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର ଛଅସେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଷଣ୍ଣଵତିସହସ୍ରାଣି ଲକ୍ଷୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ସହ । ନୃଣାଂ ଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ତ୍ରେତେତି କାଲଵିଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଏକ ଲକ୍ଷ ବାରହଜାର ଏବଂ ସାତ ଶହ ନବେ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଶତାନାଂ ଚାପ୍ଯଧିକଂ ଦ୍ଵିସହସ୍ରକମ୍ । ଵର୍ଷ ଦିଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କାଲଜ୍ଞୈଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ଚାରିସେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଚତୁଃଷଷ୍ଟିସହସ୍ରାଣି ଲକ୍ଷୈରଷ୍ଟଭିରେଵ ଚ । ନୃଣାଂ ଵର୍ଷୈର୍ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କାଲଜ୍ଞୈଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଏକ ଲକ୍ଷ ଆଠ ହଜାର ଏବଂ ଛଅ ଶହ ଚଉଠିଶି ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଅଧିକଂ ଦ୍ଵିଶତଂ ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍ । ଏଵଂମିତଂ କଲିଯୁଗଂ ଵତ୍ସ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ନିରୂପିତମ୍
ବଟୁ, ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, କଳିଯୁଗ ଏକ ହଜାର ଦୁଇସେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରଂ ଚ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ନୃମାନକମ୍ । ଵର୍ଷ ଚେତି କଲିଯୁଗେ ଚକାର କାଲକୋଵିଦଃ
କଳିଯୁଗରେ ସମୟଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ଚାରି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଓ ବତିସ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଲକ୍ଷୈର୍ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦ୍ଭିଃ ସହ ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରକୈଃ । ନୃମାନଵର୍ଷୈଃ କାଲଜ୍ଞୈର୍ଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତି, ଚାରିଯୁଗ ଚାରି ଲକ୍ଷ ବିଶି ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଇତି ତେ କଥିତଂ ଵତ୍ସ କାଲସଂଖ୍ଯାନିରୂପଣମ୍ । ଯଥାଶ୍ରୁତଂ ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଗଚ୍ଛ ଵତ୍ସ ହରେଃ ପୁରମ୍
ବଟୁ, ଏଭଳି ତୋତେ ସମୟର ଗଣନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଯେପରି ଶୁଣିଲୁ ଓ ବୁଝିଲୁ, ସେପରି ହରିଙ୍କ ପୁରକୁ ଯା।
ଅଥ ସପ୍ତନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତମୁଦ୍ଧଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂତ୍ରସ୍ତା ଶ୍ରୀହରେଃ ପ୍ରିଯା । ସମୁତ୍ଥାଯାଽଽସନାଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା
ଏବେ ସତ୍ତରିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ତୁରନ୍ତି ଆସନରୁ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ଗୋପୀଭିଃ ସହିତା ଶୀଘ୍ରଂ ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ସହାସତୀ । ଦଦୌ ଶୁଭାଶିଷଂ ତସ୍ମୈ ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି କରଂ ତଥା
ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ, ଭୟ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତି ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ରଖିଲେ।
ସ୍ତିଗ୍ଧଦୂର୍ଵାକ୍ଷତଂ ଶୁକ୍ଲଧାନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଂ ଚ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ପ୍ରେରଯାମାସ ଲାଜାଂଶ୍ଚ ଫଲଂ ପର୍ଣଂ ତଥା ଦଧି
ସେ ଭିଜା ଦୂର୍ବା, ଅକ୍ଷତ, ଧଳା ଧାନ, ମଙ୍ଗଳ ପୁଷ୍ପ, ଲାଜା, ଫଳ, ପତ୍ର ଏବଂ ଦହି ପଠାଇଲେ।
ଦର୍ମଣଂ ଦର୍ଶଯାମାସ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭ ସପଲ୍ଲଵମ୍ । ସଫଲଂ ଗନ୍ଧସିନ୍ଧୂରକସ୍ତୂରୀଚନ୍ଦନାନ୍ଵିତମ୍
ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ, ପତ୍ର ଓ ଫଳ ସହିତ, ଗନ୍ଧ, ସିନ୍ଧୂର, କସ୍ତୂରୀ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲାଗିଥିବା ଦେଖାଇଲେ।
ପୁଷ୍ପମାଲ୍ଯଂ ପ୍ରଦୀପଂ ଚ ରତ୍ନଂ ଗନ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ପତିପୁତ୍ରଵତୀ ସାଧ୍ଵୀ କାଞ୍ଚନଂ ରଜତଂ ତଥା
ସେ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଦୀପ, ମଣି, ସୁଗନ୍ଧ ଦେଲେ ଏବଂ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସତୀ ଯିଏ ପତିପୁତ୍ର ସହିତ ଥିଲେ, ସେ ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦି ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।