କ୍ରମେଣ ତାଭିଃ ସାର୍ଧ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସପ୍ତଵିଂଶତି ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦା ବସିଥାନ୍ତି; ଶ୍ରୁତିରେ ସତେଇଟି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିଜିଚ୍ଛୂଵଣଚ୍ଛାଯା ତେନାଷ୍ଟାଵିଂଶତିଃ ସ୍ମୃତା । ଏକଦା ଚ ମଧୌ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ରୋହିଣ୍ଯା ଵାମଯା ସହ
ଅଭିଜିତକୁ ଛାୟା ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଅଠାଇଶଟି ନକ୍ଷତ୍ର ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏକଥର ମଧୁ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରୋହିଣୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ।
ରେମେ ଦିଵାନିଶଂ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରଵଣା ଚ ଚୁକୋପ ସା । ଛାଯାଂ ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚନ୍ଦ୍ରାଯ ଯଯୌ ତାତାନ୍ତିକଂ ଭିଯା
ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ସଦା ମଜା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରବଣା ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଛାୟା ଦେଇ ଭୟରେ ବାପାଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତଃ ପିତରମାଦାଯ ସା ଚକ୍ରେ ଚ ଵିଭାଗକମ୍ । ବଭୂଵ ତେନ ନକ୍ଷତ୍ରମଭିଜିନ୍ନାମକଂ ପୁରା
ତାପରେ ସେ ବାପାଙ୍କୁ ନେଇ ବିଭାଗ କଲେ; ଏହିପରି ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅଭିଜିତ ନାମକ ନକ୍ଷତ୍ର ହେଲା।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୃଷ୍ଣମୁଖାଚ୍ଛତଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଚ ପର୍ଵତେ । ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଥିତଂ ଵତ୍ସ ତିଥ୍ଯା ଭ୍ରମତି ନିତ୍ଯଶଃ
ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଶତଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ଏହି ତାରା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ବେଟା, ଏହା ପ୍ରତିଦିନ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଘୂରି ଚାଲିଥାଏ।
ଯୋଗଂ ଚ କରଣଂ ଚୈଵ ମଦ୍ଵକ୍ତ୍ରେଣ ନିଶାମଯ । ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ପ୍ରୀତିରାଯୁଷ୍ମାନ୍ସୌଭାଗ୍ଯଃ ଶୋଭନସ୍ତଥା
ମୋ ମୁଖରୁ ତୁମେ ଯୋଗ ଓ ଗଣନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭରସା, ସ୍ନେହ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମିଳେ।
ଅତିଗଣ୍ଡଃ ସୁକର୍ମା ଚ ଘୃତିଃ ଶୂଲସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଗଣ୍ଡୋ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘାତୋ ହର୍ଷଣାସ୍ତଥା
ଏଠି ଅତିଗଣ୍ଡ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘୃତି, ଶୂଳ, ଗଣ୍ଡ, ବୃଦ୍ଧି, ଧ୍ରୁବ, ବ୍ୟାଘାତ ଓ ହର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଵଜ୍ରଂ ସିଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯତୀପାତୋ ଵରୀଯାନ୍ପରିଘଃ ଶିଵଃ । ସିଦ୍ଧିଃ ସାଧ୍ଯଃ ଶୁଭଃ ଶୁକ୍ଲୋ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈଧୃତିସ୍ତଥା
ଏଠି ବଜ୍ର, ସିଦ୍ଧି, ବ୍ୟତୀପାତ, ବରୀୟାନ, ପରିଘ, ଶୁଭ, ସିଦ୍ଧି, ସାଧ୍ୟ, ଶୁଭ, ଶୁକ୍ଳ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୈଧୃତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
କୀର୍ତିତସ୍ତେ ଯୋଗଗଣଃ କରଣଂ ଶ୍ରୂଯତାମିତି । ବଵଶ୍ଚ ବାଲଵଶ୍ଚୈଵ କୌଲଵସ୍ତୈତିଲସ୍ତଥା
ଯୋଗମାନଙ୍କ ନାମ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ କରଣ ଶୁଣ: ବବ, ବାଳବ, କୌଳବ ଓ ତୈତିଳ।
ଗରଶ୍ଚ ଵଣିଜଶ୍ଚାପି ଵିଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶକୁନିସ୍ତଥା । ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚାପି ନାଗଶ୍ଚ କିଂସ୍ତୁଘ୍ନ ଇତି କୀର୍ତିତମ୍
ଗର, ବଣିଜ, ବିଷ୍ଟି, ଶକୁନି, ଚତୁଷ୍ପାଦ, ନାଗ ଓ କିଂସ୍ତୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନରାଣାଂ ଚାପି ମାସେନ ପିତୄଣାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଶୁକ୍ଲେ ଚାପି ଦିନଂ ତେଷାଂ କୃଷ୍ଣେ ନକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମାସ, ପିତୃମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ହେଉଛି ଦିନ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ହେଉଛି ରାତି।
ଵତ୍ସରେଣ ନାରାଣାଂ ଚ ସୁରାଣାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଦିନଂ ତେଷାମୁତ୍ତରେ ଚ ନକ୍ତଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେଉଛି ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ହେଉଛି ରାତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ତୁ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଯୁଗାନାମେକସପ୍ତତିଃ । ମନୋରାଯୁଃ ପରିମିତଂ ଶକ୍ରସ୍ଯାଽଽଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଦିବ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାତ୍ତର ଯୁଗ; ମନୁଙ୍କ ଆୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରଂ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚଶତଂ ପରମ୍ । ତତ୍ର ସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ତି ଶକ୍ରପାତାନୁସାରତଃ
ପ୍ରମୁଖ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପ୍ରକାରେ ପঁଚିଶ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶ ଶତ; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତନ ଅନୁସାରେ।
ଦିଵାନିଶଂ ଚ ଜାନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକନିଵାସିନଃ । ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯଂ ନରପଲଂ ଶକ୍ରପାତେନ ତତ୍ପଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ମଣିଷର ଏକ ଘଣ୍ଟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ମାପ ହୁଏ।
ଏଵଂ ତ୍ରିଶଦ୍ଦିନେନୈଵ ଧାତୁର୍ମାସଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଅବ୍ଦୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ମାସୈରେଵଂ ତସ୍ଯ ଶତାଯୁଷଃ
ଏଭଳି ତିନି ଦିନରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ମାସ ହୁଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏଭଳି ଶତାୟୁ ଥିବା ପାଇଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପତନେନୈଵ ନିମେଷାଚ୍ଛ୍ରୀହରେରପି । ଧାତୁଃ ପାତାନୁସାରେଣ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ନ ଦିଵାନିଶମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିମିଷ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପତନ ଅନୁସାରେ, ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଦିନ ଓ ରାତି ନାହିଁ।
ତତ୍ର ସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ତି ଚୈଵଂ ଗୋଲୋକତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵୈକୁଣ୍ଠଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ନ ଵୈ ଜାନନ୍ତ୍ଯହର୍ନିଶମ୍
ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଗୋଲୋକରୁ ମନେ ପକାଯାଏ; ବୈକୁଣ୍ଠର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପି ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ଚ ତତ୍ର ଵୈ । ଚକ୍ରଂ ନୈଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ରାଶୀନାମିଚ୍ଛଯା ହରେଃ
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଗତି ନାହିଁ; ଚକ୍ର ରାଶିମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଘୂରେ ନାହିଁ, କେବଳ ହରିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ।
ଦିନଂ ଚ ତେଜସା ଦୀପ୍ତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ନକ୍ତଂ ତେଜୋଵିହୀନଂ ଚ ହରୌ ଚ ମନ୍ଦିରଂ ଗତେ
ଦିନ ହୁଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ରାତି ହୁଏ ପ୍ରଭା ବିହୀନ, ଯେତେବେଳେ ହରି ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ କାଲଗତିସ୍ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେଽସ୍ତି ସଂତତମ୍ । କାଲସ୍ଵରୂପୋ ଭଗଵାନ୍ପରମାତ୍ମା ନିରାକୃତିଃ
ଏଭଳି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସଦା କାଳର ଗତି ଅଛି; ଭଗବାନ, ପରମାତ୍ମା, ସେଇ କାଳର ରୂପ ଓ ନିରାକାର।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ଚି ପାତାଲେଷୁ ଚ ସପ୍ତଷୁ । ,ଦ୍ଵାସିନଶ୍ଚ ଜାନନ୍ତି ଶଙ୍କନ୍ତେ ନ ଦିଵାନିଶମ୍
ସପ୍ତ ପାତାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ; ସେଠାର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଭାବି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦିନେ ଚ ମୂର୍ଧ୍ନିନାଗାନାଂ ମଣିର୍ଜ୍ଵଲତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସଂଧ୍ଯାଯାଂ ଦୀପ୍ତମଗ୍ନିଶ୍ଚ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତମସାଽଽଵୃତା
ଦିନରେ ସାପମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମଣି ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅଗ୍ନି ତିବ୍ର ଜ୍ୱାଳାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଏବଂ ରାତିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଯାଏ।
କାଲଂ ତାମ୍ରୀପ୍ରମାଣେନ ଜାନନ୍ତି ତନ୍ନିଵାସିନଃ । ଯଥା ଭୁଵି ତଥା ତତ୍ର ପରିମାଣଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତାମ୍ବାର ମାପରେ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି; ପୃଥିବୀରେ ଯେପରି ମାପାଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ମାପ ହୁଏ।
କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କଲିଶ୍ଚେତି ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ଦିଵ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୈର୍ଵତ୍ସରୈଶ୍ଚାପି ତନ୍ମିତମ୍
ସତ୍ୟଯୁଗ, ତ୍ରେତାଯୁଗ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଏବଂ କଳିଯୁଗ—ଏହି ଚାରିଯୁଗ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷରେ ମାପାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶତାନ୍ଯପ୍ଯଧିକଂ ସହସ୍ରାଣାଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷୈଃ କୃତଯୁଗଂ କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତମ୍
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଓ ଏଠାରେ ଆଉ ଆଠସେ ବର୍ଷ ଯୋଗ ହୁଏ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣ୍ଯପ୍ଯଧିକଂ ପରିମାଣକମ୍ । ଲକ୍ଷାଣାଂ ଚ ସପ୍ତଦଶଂ ନୃମାନଂ ପରିକୀନ୍ତିତମ୍
ସେଠାରେ ମୋଟ ମାପ ଅଟେଇଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଏବଂ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦେଢ଼ି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଧିକଂ ଷଟ୍ଶତାନ୍ଯେଵ ସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରଯଂ ତଥା । ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ତ୍ରେତେତି ଵତ୍ସ କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ବଟୁ, ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର ଛଅସେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଷଣ୍ଣଵତିସହସ୍ରାଣି ଲକ୍ଷୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ସହ । ନୃଣାଂ ଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ତ୍ରେତେତି କାଲଵିଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଏକ ଲକ୍ଷ ବାରହଜାର ଏବଂ ସାତ ଶହ ନବେ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ହୁଏ।
ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଶତାନାଂ ଚାପ୍ଯଧିକଂ ଦ୍ଵିସହସ୍ରକମ୍ । ଵର୍ଷ ଦିଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କାଲଜ୍ଞୈଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ସମୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ଚାରିସେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ହୁଏ।