ମାଘାଦିଷଡ୍ଵିନିର୍ମିତମୁତ୍ତରାଯଣମୀପ୍ସିତମ୍ । ଶ୍ରାଵଣାଦିମାସଷଟ୍କଂ ଦକ୍ଷିଣାଯନମେଵ ଚ
ମାଘ ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅଟି ମାସ ଉତ୍ତରାୟଣ ବୋଲି ଚାହାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଛଅଟି ମାସ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।
ମାଘାଦାଷାଢପର୍ଯନ୍ତଂ ଦିନଂ ଵୃଦ୍ଧଂ କ୍ରମେଣ ଵୈ । ନକ୍ତଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଶ୍ରାଵଣଶ୍ଚ ପୌଷପର୍ଯନ୍ତମେଵ ଚ
ମାଘ ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନ ଦିନକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଠାରୁ ପୌଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାତି ଦିନକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରତିପତ୍ପୂର୍ଣିମାନ୍ତଶ୍ଚ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପୂର୍ଣିମାଯାଃ ପ୍ରତିପଦଶ୍ଚାମାଵାସ୍ଯାନ୍ତ ଏଵ ଚ
ପ୍ରଥମ ତିଥି ଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚାଲିଥାଏ।
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵେଦଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତଃ । ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ତୃତୀଯା ଚ ଚତୁର୍ଥୀ ପଞ୍ଚମୀ ତଥା
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷକୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟା, ତୃତୀୟା, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଷଷ୍ଠୀ ଚ ସପ୍ତମୀ ଚୈଵ ହ୍ଯଷ୍ଟମୀ ନଵମୀ ତଥା । ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀ ଚାପି ଦ୍ଵାଦଶୀ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶୀ
ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ, ଦଶମୀ, ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ—
ଚତୁର୍ଦଶୀ କୁହୂର୍ଯାଵଦ୍ଦିନଂ ତୁ ଗଣନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଶ୍ଵିନୀ ଭରଣୀ ଚାପି କୃତ୍ତିକା ରୋହିଣୀ ତଥା
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଯାହାକୁ କୁହୂ କୁହାଯାଏ, ତିଥି ଗଣନାର ଶେଷ ଭାବେ ମନାଯାଏ; ଅଶ୍ୱିନୀ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ରୋହିଣୀ ମଧ୍ୟ—
ମୃଗଶିରସ୍ତ୍ଥାଽଽର୍ଦ୍ରା ଚ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପୁନର୍ଵସୂ । ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷେ ମଘା ଚୈଵ ପୂର୍ଵା ଚୋତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ
ମୃଗଶିରା ଓ ଆର୍ଦ୍ରା, ଦୁଇଟି ନକ୍ଷତ୍ର; ପୁନର୍ବସୁ, ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା, ମଘା, ପୂର୍ବଫାଲ୍ଗୁନୀ ଓ ଉତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ—
ହସ୍ତଚିତ୍ରେ ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଵିଶାଖା ଚାନୁରାଧିକା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ମୂଲଂ ତଥା ଜ୍ଞେଯା ପୂର୍ଵାଷାଢୋତ୍ତରା ତଥା
ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା, ସ୍ୱାତୀ, ବିଶାଖା, ଅନୁରାଧା; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ମୂଳ, ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା—
ଶ୍ରଵଣାଭିଜିତୀ ଚୈଵ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ତତଃ ଶତଭିଷା ଜ୍ଞେଯ ପୂର୍ଵାଭାଦ୍ରପଦା ତଥା
ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଭିଜିତ, ଧନିଷ୍ଠା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହାପରେ ଶତଭିଷା, ପୂର୍ବାଭାଦ୍ରପଦା—
ତଥୋତ୍ତରା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ରେଵତୀ ଚରମା ସ୍ମୃତା । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତି ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଲତ୍ରଂ ଶଶିନସ୍ତଥା
ତାପରେ ଉତ୍ତରାଭାଦ୍ରପଦା ଜଣାଯାଏ; ରେବତୀ ଶେଷ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଠାଇଶଟି ନକ୍ଷତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହଣୀ।
କ୍ରମେଣ ତାଭିଃ ସାର୍ଧ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସପ୍ତଵିଂଶତି ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦା ବସିଥାନ୍ତି; ଶ୍ରୁତିରେ ସତେଇଟି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିଜିଚ୍ଛୂଵଣଚ୍ଛାଯା ତେନାଷ୍ଟାଵିଂଶତିଃ ସ୍ମୃତା । ଏକଦା ଚ ମଧୌ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ରୋହିଣ୍ଯା ଵାମଯା ସହ
ଅଭିଜିତକୁ ଛାୟା ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଅଠାଇଶଟି ନକ୍ଷତ୍ର ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏକଥର ମଧୁ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରୋହିଣୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ।
ରେମେ ଦିଵାନିଶଂ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରଵଣା ଚ ଚୁକୋପ ସା । ଛାଯାଂ ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚନ୍ଦ୍ରାଯ ଯଯୌ ତାତାନ୍ତିକଂ ଭିଯା
ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ସଦା ମଜା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରବଣା ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଛାୟା ଦେଇ ଭୟରେ ବାପାଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତଃ ପିତରମାଦାଯ ସା ଚକ୍ରେ ଚ ଵିଭାଗକମ୍ । ବଭୂଵ ତେନ ନକ୍ଷତ୍ରମଭିଜିନ୍ନାମକଂ ପୁରା
ତାପରେ ସେ ବାପାଙ୍କୁ ନେଇ ବିଭାଗ କଲେ; ଏହିପରି ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅଭିଜିତ ନାମକ ନକ୍ଷତ୍ର ହେଲା।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୃଷ୍ଣମୁଖାଚ୍ଛତଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଚ ପର୍ଵତେ । ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଥିତଂ ଵତ୍ସ ତିଥ୍ଯା ଭ୍ରମତି ନିତ୍ଯଶଃ
ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଶତଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ଏହି ତାରା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ବେଟା, ଏହା ପ୍ରତିଦିନ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଘୂରି ଚାଲିଥାଏ।
ଯୋଗଂ ଚ କରଣଂ ଚୈଵ ମଦ୍ଵକ୍ତ୍ରେଣ ନିଶାମଯ । ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ପ୍ରୀତିରାଯୁଷ୍ମାନ୍ସୌଭାଗ୍ଯଃ ଶୋଭନସ୍ତଥା
ମୋ ମୁଖରୁ ତୁମେ ଯୋଗ ଓ ଗଣନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭରସା, ସ୍ନେହ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମିଳେ।
ଅତିଗଣ୍ଡଃ ସୁକର୍ମା ଚ ଘୃତିଃ ଶୂଲସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଗଣ୍ଡୋ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘାତୋ ହର୍ଷଣାସ୍ତଥା
ଏଠି ଅତିଗଣ୍ଡ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘୃତି, ଶୂଳ, ଗଣ୍ଡ, ବୃଦ୍ଧି, ଧ୍ରୁବ, ବ୍ୟାଘାତ ଓ ହର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଵଜ୍ରଂ ସିଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯତୀପାତୋ ଵରୀଯାନ୍ପରିଘଃ ଶିଵଃ । ସିଦ୍ଧିଃ ସାଧ୍ଯଃ ଶୁଭଃ ଶୁକ୍ଲୋ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈଧୃତିସ୍ତଥା
ଏଠି ବଜ୍ର, ସିଦ୍ଧି, ବ୍ୟତୀପାତ, ବରୀୟାନ, ପରିଘ, ଶୁଭ, ସିଦ୍ଧି, ସାଧ୍ୟ, ଶୁଭ, ଶୁକ୍ଳ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୈଧୃତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
କୀର୍ତିତସ୍ତେ ଯୋଗଗଣଃ କରଣଂ ଶ୍ରୂଯତାମିତି । ବଵଶ୍ଚ ବାଲଵଶ୍ଚୈଵ କୌଲଵସ୍ତୈତିଲସ୍ତଥା
ଯୋଗମାନଙ୍କ ନାମ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ କରଣ ଶୁଣ: ବବ, ବାଳବ, କୌଳବ ଓ ତୈତିଳ।
ଗରଶ୍ଚ ଵଣିଜଶ୍ଚାପି ଵିଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶକୁନିସ୍ତଥା । ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚାପି ନାଗଶ୍ଚ କିଂସ୍ତୁଘ୍ନ ଇତି କୀର୍ତିତମ୍
ଗର, ବଣିଜ, ବିଷ୍ଟି, ଶକୁନି, ଚତୁଷ୍ପାଦ, ନାଗ ଓ କିଂସ୍ତୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନରାଣାଂ ଚାପି ମାସେନ ପିତୄଣାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଶୁକ୍ଲେ ଚାପି ଦିନଂ ତେଷାଂ କୃଷ୍ଣେ ନକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମାସ, ପିତୃମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ହେଉଛି ଦିନ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ହେଉଛି ରାତି।
ଵତ୍ସରେଣ ନାରାଣାଂ ଚ ସୁରାଣାଂ ଚ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଦିନଂ ତେଷାମୁତ୍ତରେ ଚ ନକ୍ତଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେଉଛି ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ହେଉଛି ରାତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ତୁ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଯୁଗାନାମେକସପ୍ତତିଃ । ମନୋରାଯୁଃ ପରିମିତଂ ଶକ୍ରସ୍ଯାଽଽଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଦିବ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାତ୍ତର ଯୁଗ; ମନୁଙ୍କ ଆୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରଂ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚଶତଂ ପରମ୍ । ତତ୍ର ସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ତି ଶକ୍ରପାତାନୁସାରତଃ
ପ୍ରମୁଖ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପ୍ରକାରେ ପঁଚିଶ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶ ଶତ; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତନ ଅନୁସାରେ।
ଦିଵାନିଶଂ ଚ ଜାନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକନିଵାସିନଃ । ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯଂ ନରପଲଂ ଶକ୍ରପାତେନ ତତ୍ପଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ମଣିଷର ଏକ ଘଣ୍ଟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ମାପ ହୁଏ।
ଏଵଂ ତ୍ରିଶଦ୍ଦିନେନୈଵ ଧାତୁର୍ମାସଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଅବ୍ଦୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ମାସୈରେଵଂ ତସ୍ଯ ଶତାଯୁଷଃ
ଏଭଳି ତିନି ଦିନରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ମାସ ହୁଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏଭଳି ଶତାୟୁ ଥିବା ପାଇଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପତନେନୈଵ ନିମେଷାଚ୍ଛ୍ରୀହରେରପି । ଧାତୁଃ ପାତାନୁସାରେଣ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ନ ଦିଵାନିଶମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିମିଷ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପତନ ଅନୁସାରେ, ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଦିନ ଓ ରାତି ନାହିଁ।
ତତ୍ର ସୂର୍ଯଗତିର୍ନାସ୍ତି ଚୈଵଂ ଗୋଲୋକତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵୈକୁଣ୍ଠଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ନ ଵୈ ଜାନନ୍ତ୍ଯହର୍ନିଶମ୍
ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଗୋଲୋକରୁ ମନେ ପକାଯାଏ; ବୈକୁଣ୍ଠର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପି ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ଚ ତତ୍ର ଵୈ । ଚକ୍ରଂ ନୈଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ରାଶୀନାମିଚ୍ଛଯା ହରେଃ
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଗତି ନାହିଁ; ଚକ୍ର ରାଶିମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଘୂରେ ନାହିଁ, କେବଳ ହରିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ।
ଦିନଂ ଚ ତେଜସା ଦୀପ୍ତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ନକ୍ତଂ ତେଜୋଵିହୀନଂ ଚ ହରୌ ଚ ମନ୍ଦିରଂ ଗତେ
ଦିନ ହୁଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ରାତି ହୁଏ ପ୍ରଭା ବିହୀନ, ଯେତେବେଳେ ହରି ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।