ସ୍ଵର୍ଣମାଷୈଃ କୃତଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଯାଵତ୍ପ୍ରସ୍ଥଜଲପ୍ଲୁତମ୍ । ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯେ ମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ଵଷ୍ଟିଦଣ୍ଡାତ୍ମିକା ତିଥିଃ
ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମାଷାକୁ ଛିଦ୍ର କରି, ପ୍ରସ୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଭରି ମାପ ହୁଏ। ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ମିଶି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ତିଥି ଅଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ ରେ ହୁଏ।
ତଦଷ୍ଟଭାଗଃ ପ୍ରହରଃ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ନିରୂପଣମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରହରୈ ରାତ୍ରିଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଦିନମୁଚ୍ଯତେ
ଏହାର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗକୁ ପ୍ରହର କୁହାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ମାପ। ଚାରିଟି ପ୍ରହର ମିଶି ଏକ ରାତି ଏବଂ ଚାରିଟି ଦିନ ହୁଏ।
ତିଥିପଞ୍ଚଦଶେନୈଵ ପକ୍ଷମାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ପକ୍ଷଦ୍ଵଯେନ ମାସଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାଭିଧେନ ଚ
ପନ୍ଦରଟି ତିଥି ମିଶି ଏକ ପକ୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ।
ଋତୁର୍ମାସଦ୍ଵଯେନୈଵ ତତ୍ଷଟ୍କେନୈଵ ଵତ୍ସରଃ । ଵସନ୍ତଗ୍ରୀଷ୍ମଵର୍ଷାଶ୍ଚ ଶରଦ୍ଧେମନ୍ତଶୀତକାଃ
ଦୁଇଟି ମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଛଅଟି ଋତୁ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ। ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଏହିଛଅ ଋତୁ।
ଵର୍ଷାଃ ପଞ୍ଚଵିଧା ଜ୍ଞେଯାଃ କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତାଃ । ସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଵତ୍ସର ଇଲାଵତ୍ସର ଏଵ ଚ
କାଳକୁ ଜାଣିଥିବା ମାନେ କହନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବର୍ଷ ଅଛି: ସଂବତ୍ସର, ପ୍ରବତ୍ସର, ଇଲାବତ୍ସର ଇତ୍ୟାଦି।
ଅନୁଵତ୍ସରୋ ଵତ୍ସରୋଽଯମିତି କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ଅବ୍ଦୋ ଦ୍ଵିଷଟ୍କମାସୈଶ୍ଚ ତନ୍ନାମ ଶୁଣୁ ଚୋଦ୍ଧଵ
କାଳକୁ ଜାଣିଥିବା ମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁବତ୍ସର, ବତ୍ସର ଇତ୍ୟାଦି କୁହନ୍ତି। ଏକ ବର୍ଷ ଦୁଇଟି ଅଧିକ ମାସ ସହିତ ହୁଏ—ଏହି ନାମ ଶୁଣ, ଉଦ୍ଧବ।
ଵୈଶାଖୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଆଷାଢଃ ଶ୍ରାଵଣୋ ଭାଦ୍ର ଏଵ ଚ । ଆଶ୍ଵିନଃ କାର୍ତିକୋ ମାର୍ଗଃ ପୌଷୋ ମାଘସ୍ତୁ ଫାଲ୍ଗୁନଃ
ବୈଶାଖ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ର, ଆଶ୍ୱିନ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶିରା, ପୌଷ, ମାଘ ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନ—
ସୈତ୍ରସ୍ତୁ ଚରମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵର୍ଷଶେଷୀ ନିରୂପିତଃ । ଵସନ୍ତଶ୍ଚୈତ୍ରଵୈଶାଖମାସଯୁଗ୍ମେନ କୀର୍ତିତଃ
ଚୈତ୍ର ଶେଷ ମାସ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହିଭଳି ବର୍ଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବସନ୍ତ ଋତୁ ହେଉଛି ଚୈତ୍ର ଓ ବୈଶାଖ ଦୁଇଟି ମାସ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଵାଢଦ୍ଵଯେନୈଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମସ୍ତୁ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଵର୍ଷା ଶ୍ରାଵଣଭଦ୍ରେ ଚ ହ୍ଯାଶ୍ଵିନେ କାର୍ତିକେ ଶରତ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଦୁଇଟି ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ର ହେଉଛି ବର୍ଷା ଋତୁ, ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ହେଉଛି ଶରତ୍ ଋତୁ।
ମାର୍ଗେ ପୌଷେ ଚ ହେମନ୍ତଃ ଶିଶିରୋ ମାଘଫାଲ୍ଗୁନେ । ଅବ୍ଦସ୍ତୁ ଚାଯନୈ ଦ୍ଵେ ଵୈ ଚୋତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ମାର୍ଗଶିରା ଓ ପୌଷ ହେଉଛି ହେମନ୍ତ ଋତୁ; ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ହେଉଛି ଶୀତ ଋତୁ। ବର୍ଷକୁ ଦୁଇ ଅଂଶରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି—ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।
ମାଘାଦିଷଡ୍ଵିନିର୍ମିତମୁତ୍ତରାଯଣମୀପ୍ସିତମ୍ । ଶ୍ରାଵଣାଦିମାସଷଟ୍କଂ ଦକ୍ଷିଣାଯନମେଵ ଚ
ମାଘ ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅଟି ମାସ ଉତ୍ତରାୟଣ ବୋଲି ଚାହାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଛଅଟି ମାସ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।
ମାଘାଦାଷାଢପର୍ଯନ୍ତଂ ଦିନଂ ଵୃଦ୍ଧଂ କ୍ରମେଣ ଵୈ । ନକ୍ତଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଶ୍ରାଵଣଶ୍ଚ ପୌଷପର୍ଯନ୍ତମେଵ ଚ
ମାଘ ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନ ଦିନକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଠାରୁ ପୌଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାତି ଦିନକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରତିପତ୍ପୂର୍ଣିମାନ୍ତଶ୍ଚ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପୂର୍ଣିମାଯାଃ ପ୍ରତିପଦଶ୍ଚାମାଵାସ୍ଯାନ୍ତ ଏଵ ଚ
ପ୍ରଥମ ତିଥି ଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚାଲିଥାଏ।
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵେଦଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତଃ । ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ତୃତୀଯା ଚ ଚତୁର୍ଥୀ ପଞ୍ଚମୀ ତଥା
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷକୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟା, ତୃତୀୟା, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଷଷ୍ଠୀ ଚ ସପ୍ତମୀ ଚୈଵ ହ୍ଯଷ୍ଟମୀ ନଵମୀ ତଥା । ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀ ଚାପି ଦ୍ଵାଦଶୀ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶୀ
ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ, ଦଶମୀ, ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ—
ଚତୁର୍ଦଶୀ କୁହୂର୍ଯାଵଦ୍ଦିନଂ ତୁ ଗଣନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଶ୍ଵିନୀ ଭରଣୀ ଚାପି କୃତ୍ତିକା ରୋହିଣୀ ତଥା
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଯାହାକୁ କୁହୂ କୁହାଯାଏ, ତିଥି ଗଣନାର ଶେଷ ଭାବେ ମନାଯାଏ; ଅଶ୍ୱିନୀ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ରୋହିଣୀ ମଧ୍ୟ—
ମୃଗଶିରସ୍ତ୍ଥାଽଽର୍ଦ୍ରା ଚ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପୁନର୍ଵସୂ । ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷେ ମଘା ଚୈଵ ପୂର୍ଵା ଚୋତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ
ମୃଗଶିରା ଓ ଆର୍ଦ୍ରା, ଦୁଇଟି ନକ୍ଷତ୍ର; ପୁନର୍ବସୁ, ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା, ମଘା, ପୂର୍ବଫାଲ୍ଗୁନୀ ଓ ଉତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ—
ହସ୍ତଚିତ୍ରେ ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଵିଶାଖା ଚାନୁରାଧିକା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ମୂଲଂ ତଥା ଜ୍ଞେଯା ପୂର୍ଵାଷାଢୋତ୍ତରା ତଥା
ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା, ସ୍ୱାତୀ, ବିଶାଖା, ଅନୁରାଧା; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ମୂଳ, ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା—
ଶ୍ରଵଣାଭିଜିତୀ ଚୈଵ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ତତଃ ଶତଭିଷା ଜ୍ଞେଯ ପୂର୍ଵାଭାଦ୍ରପଦା ତଥା
ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଭିଜିତ, ଧନିଷ୍ଠା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହାପରେ ଶତଭିଷା, ପୂର୍ବାଭାଦ୍ରପଦା—
ତଥୋତ୍ତରା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ରେଵତୀ ଚରମା ସ୍ମୃତା । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତି ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଲତ୍ରଂ ଶଶିନସ୍ତଥା
ତାପରେ ଉତ୍ତରାଭାଦ୍ରପଦା ଜଣାଯାଏ; ରେବତୀ ଶେଷ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଠାଇଶଟି ନକ୍ଷତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହଣୀ।
କ୍ରମେଣ ତାଭିଃ ସାର୍ଧ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । ସପ୍ତଵିଂଶତି ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦା ବସିଥାନ୍ତି; ଶ୍ରୁତିରେ ସତେଇଟି ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିଜିଚ୍ଛୂଵଣଚ୍ଛାଯା ତେନାଷ୍ଟାଵିଂଶତିଃ ସ୍ମୃତା । ଏକଦା ଚ ମଧୌ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ରୋହିଣ୍ଯା ଵାମଯା ସହ
ଅଭିଜିତକୁ ଛାୟା ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଅଠାଇଶଟି ନକ୍ଷତ୍ର ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏକଥର ମଧୁ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରୋହିଣୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ।
ରେମେ ଦିଵାନିଶଂ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରଵଣା ଚ ଚୁକୋପ ସା । ଛାଯାଂ ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚନ୍ଦ୍ରାଯ ଯଯୌ ତାତାନ୍ତିକଂ ଭିଯା
ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ସଦା ମଜା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରବଣା ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଛାୟା ଦେଇ ଭୟରେ ବାପାଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତଃ ପିତରମାଦାଯ ସା ଚକ୍ରେ ଚ ଵିଭାଗକମ୍ । ବଭୂଵ ତେନ ନକ୍ଷତ୍ରମଭିଜିନ୍ନାମକଂ ପୁରା
ତାପରେ ସେ ବାପାଙ୍କୁ ନେଇ ବିଭାଗ କଲେ; ଏହିପରି ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅଭିଜିତ ନାମକ ନକ୍ଷତ୍ର ହେଲା।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୃଷ୍ଣମୁଖାଚ୍ଛତଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଚ ପର୍ଵତେ । ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଥିତଂ ଵତ୍ସ ତିଥ୍ଯା ଭ୍ରମତି ନିତ୍ଯଶଃ
ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଶତଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ଏହି ତାରା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ବେଟା, ଏହା ପ୍ରତିଦିନ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଘୂରି ଚାଲିଥାଏ।
ଯୋଗଂ ଚ କରଣଂ ଚୈଵ ମଦ୍ଵକ୍ତ୍ରେଣ ନିଶାମଯ । ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ପ୍ରୀତିରାଯୁଷ୍ମାନ୍ସୌଭାଗ୍ଯଃ ଶୋଭନସ୍ତଥା
ମୋ ମୁଖରୁ ତୁମେ ଯୋଗ ଓ ଗଣନା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭରସା, ସ୍ନେହ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମିଳେ।
ଅତିଗଣ୍ଡଃ ସୁକର୍ମା ଚ ଘୃତିଃ ଶୂଲସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଗଣ୍ଡୋ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘାତୋ ହର୍ଷଣାସ୍ତଥା
ଏଠି ଅତିଗଣ୍ଡ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘୃତି, ଶୂଳ, ଗଣ୍ଡ, ବୃଦ୍ଧି, ଧ୍ରୁବ, ବ୍ୟାଘାତ ଓ ହର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଵଜ୍ରଂ ସିଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯତୀପାତୋ ଵରୀଯାନ୍ପରିଘଃ ଶିଵଃ । ସିଦ୍ଧିଃ ସାଧ୍ଯଃ ଶୁଭଃ ଶୁକ୍ଲୋ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈଧୃତିସ୍ତଥା
ଏଠି ବଜ୍ର, ସିଦ୍ଧି, ବ୍ୟତୀପାତ, ବରୀୟାନ, ପରିଘ, ଶୁଭ, ସିଦ୍ଧି, ସାଧ୍ୟ, ଶୁଭ, ଶୁକ୍ଳ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୈଧୃତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
କୀର୍ତିତସ୍ତେ ଯୋଗଗଣଃ କରଣଂ ଶ୍ରୂଯତାମିତି । ବଵଶ୍ଚ ବାଲଵଶ୍ଚୈଵ କୌଲଵସ୍ତୈତିଲସ୍ତଥା
ଯୋଗମାନଙ୍କ ନାମ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ କରଣ ଶୁଣ: ବବ, ବାଳବ, କୌଳବ ଓ ତୈତିଳ।
ଗରଶ୍ଚ ଵଣିଜଶ୍ଚାପି ଵିଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶକୁନିସ୍ତଥା । ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚାପି ନାଗଶ୍ଚ କିଂସ୍ତୁଘ୍ନ ଇତି କୀର୍ତିତମ୍
ଗର, ବଣିଜ, ବିଷ୍ଟି, ଶକୁନି, ଚତୁଷ୍ପାଦ, ନାଗ ଓ କିଂସ୍ତୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।