ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିହରଂ ସର୍ଵହରଂ ପରମ୍ । କାଲସ୍ଯ ତରଣୋପାଯଂ ଭଜନଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିବାର ଉପାୟ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଭକ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତି ହେଉଛି କାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ।
ଆନନ୍ଦନନ୍ଦନସ୍ଯୈଵ ପରିପୂର୍ଣତମସ୍ଯ ଚ । ଶୃଣୁ କାଲଗତିଂ ଵତ୍ସ ମଦୀଯଜ୍ଞାନଗୋଚରାମ୍
ଏହି ଆନନ୍ଦର ପୁଅ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତମ ଯିଏ, ସେଠାରୁ ମୋର ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ କାଳର ଗତି କେମିତି ହୁଏ, ସେଥିରେ ଶୁଣ, ବଟୁ।
ନରାଣାଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ଚ ସୁରାଣାଂ ଚାପି ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ନାଗାନାଂ ରାକ୍ଷସାଦୀନାଂ ତତ୍ପରେଷାଂ ଚ ପୁତ୍ରକ
ମୁଁ ତୁମକୁ ମଣିଷ, ପିତୃ, ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି, ପୁଅ।
କଥଯାମି ନିଗୂଢାର୍ଥଂ ସାଵଧାନଂ ନିଶାମଯ । ସର୍ଵସ୍ମାଚ୍ଚ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵାଧାରୋ ମହାନ୍ଵିରାଟ୍
ମୁଁ ଏଠି ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ କହିବି, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ମହାବିରାଟ୍, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ସେଇ ପରମ ସ୍ଥାନ।
ଯସ୍ଯ ଲୋମସୁ ଵିଶ୍ଵାନି ଚାସଂଖ୍ଯାନି ଚ ତାନି ଚ । ସର୍ଵସ୍ମାଚ୍ଚ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପରମାଣୁଂ ନିଶାମଯ
ଯାହାଙ୍କ ଲୋମରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏହି କଥା ଜାଣ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମାଣୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
କାଲାରମ୍ଭାତ୍ମକଂ ସର୍ଵମନୂରଂ ପରମୀପ୍ସିତମ୍ । ଚରମଃ ସଦ୍ଵିଶେଷାଣାମନେକୋଽସଂଯୁତଃ ସଦା
ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବସ୍ତୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କାଳର ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ। ଶେଷ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଏବଂ ସଦା ଅଲଗା ରହିଥାଏ।
ପରମାଣୁଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନୃପାମୈକ୍ଯଭ୍ରମୋ ଯତଃ । ପରମାଣୁଦ୍ଵଯେନାଣୁସ୍ତ୍ରସରେଣୁସ୍ତୁ ତେ ତ୍ରଯଃ
ଏହି ପରମାଣୁକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହାଠାରୁ ରାଜାମାନେ ଏକତ୍ୱର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପରମାଣୁ ମିଶି ଏକ ଅଣୁ ହୁଏ, ତିନିଟି ଅଣୁ ମିଶି ଏକ ତ୍ରସରେଣୁ ହୁଏ।
ତ୍ରସରେଣୁତ୍ରିକେଣାପି ତ୍ରୁଟିରୁକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ଵେଧସ୍ତ୍ରୁଟିଶତେନୈଵ ତ୍ରିଵେଧେନ ଲଵସ୍ତଥା
ତିନିଟି ତ୍ରସରେଣୁ ମିଶି ଏକ ତୃଟି ହୁଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଶତ ତୃଟି ମିଶି ଏକ ବେଧ ହୁଏ, ତିନିଟି ବେଧ ମିଶି ଏକ ଲବ ହୁଏ।
ତ୍ରିଲଵେନ ନିମେଷଶ୍ଚ ତ୍ରି ନିମେଷେଣ ଚ କ୍ଷଣଃ । କାଷ୍ଠା ପଞ୍ଚକ୍ଷଣେନୈଵ ଲଘୁଶ୍ଚ ଦଶକାଷ୍ଠଯା
ତିନିଟି ଲବ ମିଶି ଏକ ନିମେଷ ହୁଏ, ତିନିଟି ନିମେଷ ମିଶି ଏକ କ୍ଷଣ ହୁଏ। ପାଞ୍ଚଟି କ୍ଷଣ ମିଶି ଏକ କାଷ୍ଠା ହୁଏ, ଦଶଟି କାଷ୍ଠା ମିଶି ଏକ ଲଘୁ ହୁଏ।
ଲଘୁପଞ୍ଚଦଶଂ ଦଣ୍ଡସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ନିଶାମଯ । ଦ୍ଵାଦଶାର୍ଧପଲୋନ୍ମାନଂ ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୈଃ
ପନ୍ଦରଟି ଲଘୁ ମିଶି ଏକ ଦଣ୍ଡ ହୁଏ—ଏହି ମାପ ଜାଣ। ଦ୍ୱାଦଶ ଆର୍ଧ ପଳ ଓ ଚାରି ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳରେ ମାପ ହୁଏ।
ସ୍ଵର୍ଣମାଷୈଃ କୃତଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଯାଵତ୍ପ୍ରସ୍ଥଜଲପ୍ଲୁତମ୍ । ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯେ ମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ଵଷ୍ଟିଦଣ୍ଡାତ୍ମିକା ତିଥିଃ
ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମାଷାକୁ ଛିଦ୍ର କରି, ପ୍ରସ୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଭରି ମାପ ହୁଏ। ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ମିଶି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ତିଥି ଅଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ ରେ ହୁଏ।
ତଦଷ୍ଟଭାଗଃ ପ୍ରହରଃ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ନିରୂପଣମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରହରୈ ରାତ୍ରିଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଦିନମୁଚ୍ଯତେ
ଏହାର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗକୁ ପ୍ରହର କୁହାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ମାପ। ଚାରିଟି ପ୍ରହର ମିଶି ଏକ ରାତି ଏବଂ ଚାରିଟି ଦିନ ହୁଏ।
ତିଥିପଞ୍ଚଦଶେନୈଵ ପକ୍ଷମାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ପକ୍ଷଦ୍ଵଯେନ ମାସଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାଭିଧେନ ଚ
ପନ୍ଦରଟି ତିଥି ମିଶି ଏକ ପକ୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ।
ଋତୁର୍ମାସଦ୍ଵଯେନୈଵ ତତ୍ଷଟ୍କେନୈଵ ଵତ୍ସରଃ । ଵସନ୍ତଗ୍ରୀଷ୍ମଵର୍ଷାଶ୍ଚ ଶରଦ୍ଧେମନ୍ତଶୀତକାଃ
ଦୁଇଟି ମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଛଅଟି ଋତୁ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ। ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଏହିଛଅ ଋତୁ।
ଵର୍ଷାଃ ପଞ୍ଚଵିଧା ଜ୍ଞେଯାଃ କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତାଃ । ସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଵତ୍ସର ଇଲାଵତ୍ସର ଏଵ ଚ
କାଳକୁ ଜାଣିଥିବା ମାନେ କହନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବର୍ଷ ଅଛି: ସଂବତ୍ସର, ପ୍ରବତ୍ସର, ଇଲାବତ୍ସର ଇତ୍ୟାଦି।
ଅନୁଵତ୍ସରୋ ଵତ୍ସରୋଽଯମିତି କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ଅବ୍ଦୋ ଦ୍ଵିଷଟ୍କମାସୈଶ୍ଚ ତନ୍ନାମ ଶୁଣୁ ଚୋଦ୍ଧଵ
କାଳକୁ ଜାଣିଥିବା ମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁବତ୍ସର, ବତ୍ସର ଇତ୍ୟାଦି କୁହନ୍ତି। ଏକ ବର୍ଷ ଦୁଇଟି ଅଧିକ ମାସ ସହିତ ହୁଏ—ଏହି ନାମ ଶୁଣ, ଉଦ୍ଧବ।
ଵୈଶାଖୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଆଷାଢଃ ଶ୍ରାଵଣୋ ଭାଦ୍ର ଏଵ ଚ । ଆଶ୍ଵିନଃ କାର୍ତିକୋ ମାର୍ଗଃ ପୌଷୋ ମାଘସ୍ତୁ ଫାଲ୍ଗୁନଃ
ବୈଶାଖ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ର, ଆଶ୍ୱିନ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶିରା, ପୌଷ, ମାଘ ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନ—
ସୈତ୍ରସ୍ତୁ ଚରମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵର୍ଷଶେଷୀ ନିରୂପିତଃ । ଵସନ୍ତଶ୍ଚୈତ୍ରଵୈଶାଖମାସଯୁଗ୍ମେନ କୀର୍ତିତଃ
ଚୈତ୍ର ଶେଷ ମାସ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହିଭଳି ବର୍ଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବସନ୍ତ ଋତୁ ହେଉଛି ଚୈତ୍ର ଓ ବୈଶାଖ ଦୁଇଟି ମାସ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଵାଢଦ୍ଵଯେନୈଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମସ୍ତୁ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଵର୍ଷା ଶ୍ରାଵଣଭଦ୍ରେ ଚ ହ୍ଯାଶ୍ଵିନେ କାର୍ତିକେ ଶରତ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଦୁଇଟି ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ର ହେଉଛି ବର୍ଷା ଋତୁ, ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ହେଉଛି ଶରତ୍ ଋତୁ।
ମାର୍ଗେ ପୌଷେ ଚ ହେମନ୍ତଃ ଶିଶିରୋ ମାଘଫାଲ୍ଗୁନେ । ଅବ୍ଦସ୍ତୁ ଚାଯନୈ ଦ୍ଵେ ଵୈ ଚୋତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ମାର୍ଗଶିରା ଓ ପୌଷ ହେଉଛି ହେମନ୍ତ ଋତୁ; ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ହେଉଛି ଶୀତ ଋତୁ। ବର୍ଷକୁ ଦୁଇ ଅଂଶରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି—ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।
ମାଘାଦିଷଡ୍ଵିନିର୍ମିତମୁତ୍ତରାଯଣମୀପ୍ସିତମ୍ । ଶ୍ରାଵଣାଦିମାସଷଟ୍କଂ ଦକ୍ଷିଣାଯନମେଵ ଚ
ମାଘ ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅଟି ମାସ ଉତ୍ତରାୟଣ ବୋଲି ଚାହାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଛଅଟି ମାସ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।
ମାଘାଦାଷାଢପର୍ଯନ୍ତଂ ଦିନଂ ଵୃଦ୍ଧଂ କ୍ରମେଣ ଵୈ । ନକ୍ତଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଶ୍ରାଵଣଶ୍ଚ ପୌଷପର୍ଯନ୍ତମେଵ ଚ
ମାଘ ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନ ଦିନକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଠାରୁ ପୌଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାତି ଦିନକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରତିପତ୍ପୂର୍ଣିମାନ୍ତଶ୍ଚ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ପୂର୍ଣିମାଯାଃ ପ୍ରତିପଦଶ୍ଚାମାଵାସ୍ଯାନ୍ତ ଏଵ ଚ
ପ୍ରଥମ ତିଥି ଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚାଲିଥାଏ।
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵେଦଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତଃ । ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ତୃତୀଯା ଚ ଚତୁର୍ଥୀ ପଞ୍ଚମୀ ତଥା
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷକୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟା, ତୃତୀୟା, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଷଷ୍ଠୀ ଚ ସପ୍ତମୀ ଚୈଵ ହ୍ଯଷ୍ଟମୀ ନଵମୀ ତଥା । ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀ ଚାପି ଦ୍ଵାଦଶୀ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶୀ
ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ, ଦଶମୀ, ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ—
ଚତୁର୍ଦଶୀ କୁହୂର୍ଯାଵଦ୍ଦିନଂ ତୁ ଗଣନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଶ୍ଵିନୀ ଭରଣୀ ଚାପି କୃତ୍ତିକା ରୋହିଣୀ ତଥା
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଯାହାକୁ କୁହୂ କୁହାଯାଏ, ତିଥି ଗଣନାର ଶେଷ ଭାବେ ମନାଯାଏ; ଅଶ୍ୱିନୀ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ରୋହିଣୀ ମଧ୍ୟ—
ମୃଗଶିରସ୍ତ୍ଥାଽଽର୍ଦ୍ରା ଚ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପୁନର୍ଵସୂ । ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷେ ମଘା ଚୈଵ ପୂର୍ଵା ଚୋତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ
ମୃଗଶିରା ଓ ଆର୍ଦ୍ରା, ଦୁଇଟି ନକ୍ଷତ୍ର; ପୁନର୍ବସୁ, ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା, ମଘା, ପୂର୍ବଫାଲ୍ଗୁନୀ ଓ ଉତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ—
ହସ୍ତଚିତ୍ରେ ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଵିଶାଖା ଚାନୁରାଧିକା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ମୂଲଂ ତଥା ଜ୍ଞେଯା ପୂର୍ଵାଷାଢୋତ୍ତରା ତଥା
ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା, ସ୍ୱାତୀ, ବିଶାଖା, ଅନୁରାଧା; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ମୂଳ, ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା—
ଶ୍ରଵଣାଭିଜିତୀ ଚୈଵ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ତତଃ ଶତଭିଷା ଜ୍ଞେଯ ପୂର୍ଵାଭାଦ୍ରପଦା ତଥା
ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଭିଜିତ, ଧନିଷ୍ଠା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହାପରେ ଶତଭିଷା, ପୂର୍ବାଭାଦ୍ରପଦା—
ତଥୋତ୍ତରା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ରେଵତୀ ଚରମା ସ୍ମୃତା । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତି ନକ୍ଷତ୍ରଂ କଲତ୍ରଂ ଶଶିନସ୍ତଥା
ତାପରେ ଉତ୍ତରାଭାଦ୍ରପଦା ଜଣାଯାଏ; ରେବତୀ ଶେଷ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଠାଇଶଟି ନକ୍ଷତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହଣୀ।