ହରିସେଵନତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସପ୍ତକଲ୍ପାନ୍ତଜୀଵିନମ୍ । ଵୋଢୁଂ ପଞ୍ଚଶିଖଂ ପଶ୍ଯ ଲୋମଶଂ ଚାଽଽସୁରିଂ ତଥା
ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସେବା ପରେ ସେ ସାତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଲେ; ଏହିପରି ପଞ୍ଚଶିଖ, ଲୋମଶ ଓ ଆସୁରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ।
ସର୍ଵକର୍ମଵିହୀନଂ ଚ ହରିସେଵନତତ୍ପରମ୍ । ଶତକଲ୍ପାଯୁଷଂ ଚୈଵ ଧ୍ଯାଯମାନଂ ହରେଃ ପଦମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ କର୍ମରୁ ଦୂରେ ରହି, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପାଦ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି।
ଜମଦଗ୍ନେଃ ସୁତଂ ପଶ୍ଯ ରାମଂ ତଂ ଚିରଜୀଵିନମ୍ । ହନୁମନ୍ତଂ ବଲିଂ ଵ୍ଯାସମଶ୍ଵତ୍ଥାମାନମେଵ ଚ
ଦେଖ, ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ; ହନୁମାନ, ବଲି, ବ୍ୟାସ ଓ ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
ଵିଭୀଷଣଂ କୃପଂ ଵିପ୍ରଂ ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ଚ ଭଲ୍ଲୁକମ୍ । ହରିଭାଵନଯା ଚୈତେ ଶୁଦ୍ଧାଃ ସୁଚିରଜୀଵିନଃ
ବିଭୀଷଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ୍ଲୁକ ଜାମ୍ବବନ୍ତ—ଏମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର ଓ ବହୁଦିନ ଜୀବନ୍ତ।
ସିଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ରେଷୁ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ନରେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଚୋଦ୍ଧଵ । ହରିଭାଵନଶୁଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ତେ ଚିରଜୀଵିନଃ
ସିଦ୍ଧମାନେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମଣିଷମାନେ, ଉଦ୍ଧବ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ସବୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ ପଶ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେଷୁ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସୁତମ୍ । ହରିଦ୍ଵିଷୋ ଦୁରନ୍ତସ୍ଯ ହରିଭାଵନତତ୍ପରମ୍
ଦେଖ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ହରିଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଭାବନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲିନ।
ଚିରାଯୁଷଂ କାଲଜିତଂ ପଶ୍ଯାନ୍ଯଂ ଚାପ୍ଯସଂଖ୍ଯକମ୍ । ଅନେକଜନ୍ମତପସା ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନ୍ମ ଚ ଭାରତେ
ଏହିପରି ଅନେକ ଅନେକ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସମୟକୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭାରତରେ ଜନ୍ମ ପାଇଛନ୍ତି।
ଯେ ହରିଂ ତଂ ନ ସେଵନ୍ତେ ତେ ମୂଢାଃ କୃତପାପିନଃ । ଵାସୁଦେଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଷଯେ ନିରତୋ ଜନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ମୂଢ଼ ଓ ପାପୀ; ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଲୋକମାନେ ଭୋଗରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽମୃତଂ ମହାମୂଢୋ ଵିଷଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନିଜେଚ୍ଛଯା । କସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀ କସ୍ଯ ଵା ପୁତ୍ରଃ କସ୍ଯ ଵା ବାନ୍ଧଵାସ୍ତଥା
ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ଼, ସେ ଅମୃତକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଷ ସ୍ୱୀକାର କରେ। ଏଠି କାହାର ସ୍ତ୍ରୀ, କାହାର ପୁଅ, କିମ୍ବା କାହାର ଆତ୍ମୀୟ?
କଃ କସ୍ଯ ବନ୍ଧୁର୍ଵିପଦି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣେନ ଵିନା ଭୁଵି । ତସ୍ମାତ୍ସନ୍ତଃ ସଦା କୃଷ୍ଣଂ ଭଜନ୍ତ୍ଯେଵ ଦିଵାନିଶମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିନା କେହି କାହାର ଦୁଃଖରେ ସହାୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଦା ଦିନ ରାତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିହରଂ ସର୍ଵହରଂ ପରମ୍ । କାଲସ୍ଯ ତରଣୋପାଯଂ ଭଜନଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିବାର ଉପାୟ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଭକ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତି ହେଉଛି କାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ।
ଆନନ୍ଦନନ୍ଦନସ୍ଯୈଵ ପରିପୂର୍ଣତମସ୍ଯ ଚ । ଶୃଣୁ କାଲଗତିଂ ଵତ୍ସ ମଦୀଯଜ୍ଞାନଗୋଚରାମ୍
ଏହି ଆନନ୍ଦର ପୁଅ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତମ ଯିଏ, ସେଠାରୁ ମୋର ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ କାଳର ଗତି କେମିତି ହୁଏ, ସେଥିରେ ଶୁଣ, ବଟୁ।
ନରାଣାଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ଚ ସୁରାଣାଂ ଚାପି ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ନାଗାନାଂ ରାକ୍ଷସାଦୀନାଂ ତତ୍ପରେଷାଂ ଚ ପୁତ୍ରକ
ମୁଁ ତୁମକୁ ମଣିଷ, ପିତୃ, ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି, ପୁଅ।
କଥଯାମି ନିଗୂଢାର୍ଥଂ ସାଵଧାନଂ ନିଶାମଯ । ସର୍ଵସ୍ମାଚ୍ଚ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵାଧାରୋ ମହାନ୍ଵିରାଟ୍
ମୁଁ ଏଠି ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ କହିବି, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ମହାବିରାଟ୍, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ସେଇ ପରମ ସ୍ଥାନ।
ଯସ୍ଯ ଲୋମସୁ ଵିଶ୍ଵାନି ଚାସଂଖ୍ଯାନି ଚ ତାନି ଚ । ସର୍ଵସ୍ମାଚ୍ଚ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପରମାଣୁଂ ନିଶାମଯ
ଯାହାଙ୍କ ଲୋମରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏହି କଥା ଜାଣ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମାଣୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
କାଲାରମ୍ଭାତ୍ମକଂ ସର୍ଵମନୂରଂ ପରମୀପ୍ସିତମ୍ । ଚରମଃ ସଦ୍ଵିଶେଷାଣାମନେକୋଽସଂଯୁତଃ ସଦା
ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବସ୍ତୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କାଳର ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ। ଶେଷ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଏବଂ ସଦା ଅଲଗା ରହିଥାଏ।
ପରମାଣୁଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନୃପାମୈକ୍ଯଭ୍ରମୋ ଯତଃ । ପରମାଣୁଦ୍ଵଯେନାଣୁସ୍ତ୍ରସରେଣୁସ୍ତୁ ତେ ତ୍ରଯଃ
ଏହି ପରମାଣୁକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହାଠାରୁ ରାଜାମାନେ ଏକତ୍ୱର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପରମାଣୁ ମିଶି ଏକ ଅଣୁ ହୁଏ, ତିନିଟି ଅଣୁ ମିଶି ଏକ ତ୍ରସରେଣୁ ହୁଏ।
ତ୍ରସରେଣୁତ୍ରିକେଣାପି ତ୍ରୁଟିରୁକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ଵେଧସ୍ତ୍ରୁଟିଶତେନୈଵ ତ୍ରିଵେଧେନ ଲଵସ୍ତଥା
ତିନିଟି ତ୍ରସରେଣୁ ମିଶି ଏକ ତୃଟି ହୁଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଶତ ତୃଟି ମିଶି ଏକ ବେଧ ହୁଏ, ତିନିଟି ବେଧ ମିଶି ଏକ ଲବ ହୁଏ।
ତ୍ରିଲଵେନ ନିମେଷଶ୍ଚ ତ୍ରି ନିମେଷେଣ ଚ କ୍ଷଣଃ । କାଷ୍ଠା ପଞ୍ଚକ୍ଷଣେନୈଵ ଲଘୁଶ୍ଚ ଦଶକାଷ୍ଠଯା
ତିନିଟି ଲବ ମିଶି ଏକ ନିମେଷ ହୁଏ, ତିନିଟି ନିମେଷ ମିଶି ଏକ କ୍ଷଣ ହୁଏ। ପାଞ୍ଚଟି କ୍ଷଣ ମିଶି ଏକ କାଷ୍ଠା ହୁଏ, ଦଶଟି କାଷ୍ଠା ମିଶି ଏକ ଲଘୁ ହୁଏ।
ଲଘୁପଞ୍ଚଦଶଂ ଦଣ୍ଡସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ନିଶାମଯ । ଦ୍ଵାଦଶାର୍ଧପଲୋନ୍ମାନଂ ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୈଃ
ପନ୍ଦରଟି ଲଘୁ ମିଶି ଏକ ଦଣ୍ଡ ହୁଏ—ଏହି ମାପ ଜାଣ। ଦ୍ୱାଦଶ ଆର୍ଧ ପଳ ଓ ଚାରି ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳରେ ମାପ ହୁଏ।
ସ୍ଵର୍ଣମାଷୈଃ କୃତଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଯାଵତ୍ପ୍ରସ୍ଥଜଲପ୍ଲୁତମ୍ । ଦଣ୍ଡଦ୍ଵଯେ ମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ଵଷ୍ଟିଦଣ୍ଡାତ୍ମିକା ତିଥିଃ
ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମାଷାକୁ ଛିଦ୍ର କରି, ପ୍ରସ୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଭରି ମାପ ହୁଏ। ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ମିଶି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ତିଥି ଅଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ ରେ ହୁଏ।
ତଦଷ୍ଟଭାଗଃ ପ୍ରହରଃ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ନିରୂପଣମ୍ । ଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରହରୈ ରାତ୍ରିଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଦିନମୁଚ୍ଯତେ
ଏହାର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗକୁ ପ୍ରହର କୁହାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ମାପ। ଚାରିଟି ପ୍ରହର ମିଶି ଏକ ରାତି ଏବଂ ଚାରିଟି ଦିନ ହୁଏ।
ତିଥିପଞ୍ଚଦଶେନୈଵ ପକ୍ଷମାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ପକ୍ଷଦ୍ଵଯେନ ମାସଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାଭିଧେନ ଚ
ପନ୍ଦରଟି ତିଥି ମିଶି ଏକ ପକ୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ।
ଋତୁର୍ମାସଦ୍ଵଯେନୈଵ ତତ୍ଷଟ୍କେନୈଵ ଵତ୍ସରଃ । ଵସନ୍ତଗ୍ରୀଷ୍ମଵର୍ଷାଶ୍ଚ ଶରଦ୍ଧେମନ୍ତଶୀତକାଃ
ଦୁଇଟି ମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଛଅଟି ଋତୁ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ। ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଏହିଛଅ ଋତୁ।
ଵର୍ଷାଃ ପଞ୍ଚଵିଧା ଜ୍ଞେଯାଃ କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ନିରୂପିତାଃ । ସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଵତ୍ସର ଇଲାଵତ୍ସର ଏଵ ଚ
କାଳକୁ ଜାଣିଥିବା ମାନେ କହନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବର୍ଷ ଅଛି: ସଂବତ୍ସର, ପ୍ରବତ୍ସର, ଇଲାବତ୍ସର ଇତ୍ୟାଦି।
ଅନୁଵତ୍ସରୋ ଵତ୍ସରୋଽଯମିତି କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ଅବ୍ଦୋ ଦ୍ଵିଷଟ୍କମାସୈଶ୍ଚ ତନ୍ନାମ ଶୁଣୁ ଚୋଦ୍ଧଵ
କାଳକୁ ଜାଣିଥିବା ମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁବତ୍ସର, ବତ୍ସର ଇତ୍ୟାଦି କୁହନ୍ତି। ଏକ ବର୍ଷ ଦୁଇଟି ଅଧିକ ମାସ ସହିତ ହୁଏ—ଏହି ନାମ ଶୁଣ, ଉଦ୍ଧବ।
ଵୈଶାଖୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଆଷାଢଃ ଶ୍ରାଵଣୋ ଭାଦ୍ର ଏଵ ଚ । ଆଶ୍ଵିନଃ କାର୍ତିକୋ ମାର୍ଗଃ ପୌଷୋ ମାଘସ୍ତୁ ଫାଲ୍ଗୁନଃ
ବୈଶାଖ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ର, ଆଶ୍ୱିନ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶିରା, ପୌଷ, ମାଘ ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନ—
ସୈତ୍ରସ୍ତୁ ଚରମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵର୍ଷଶେଷୀ ନିରୂପିତଃ । ଵସନ୍ତଶ୍ଚୈତ୍ରଵୈଶାଖମାସଯୁଗ୍ମେନ କୀର୍ତିତଃ
ଚୈତ୍ର ଶେଷ ମାସ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହିଭଳି ବର୍ଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବସନ୍ତ ଋତୁ ହେଉଛି ଚୈତ୍ର ଓ ବୈଶାଖ ଦୁଇଟି ମାସ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଵାଢଦ୍ଵଯେନୈଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମସ୍ତୁ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଵର୍ଷା ଶ୍ରାଵଣଭଦ୍ରେ ଚ ହ୍ଯାଶ୍ଵିନେ କାର୍ତିକେ ଶରତ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଦୁଇଟି ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ର ହେଉଛି ବର୍ଷା ଋତୁ, ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ହେଉଛି ଶରତ୍ ଋତୁ।
ମାର୍ଗେ ପୌଷେ ଚ ହେମନ୍ତଃ ଶିଶିରୋ ମାଘଫାଲ୍ଗୁନେ । ଅବ୍ଦସ୍ତୁ ଚାଯନୈ ଦ୍ଵେ ଵୈ ଚୋତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ମାର୍ଗଶିରା ଓ ପୌଷ ହେଉଛି ହେମନ୍ତ ଋତୁ; ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ହେଉଛି ଶୀତ ଋତୁ। ବର୍ଷକୁ ଦୁଇ ଅଂଶରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି—ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।