ଭୋକ୍ତା ଚ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଜୀଵସ୍ତତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବକଃ । ଚକ୍ଷୁଷୋଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀ
ସେଇ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଭୋକ୍ତା; ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱାରେ ଅଛନ୍ତି ସରସ୍ୱତୀ।
ଵସୁଂଧରା ତ୍ଵଚି ସଦା ବାହ୍ଵୋସ୍ତେ ଲୋକପାଲକାଃ । ଆତ୍ମନଶ୍ଚାପି ତେ ସର୍ପେ ପରିଚାରକରୂପିଣଃ
ମାଟି ତ୍ୱଚାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ବାହୁ ଓ ହାତରେ ଅଛନ୍ତି ଲୋକପାଳମାନେ, ଆତ୍ମାଙ୍କର ସେବକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ସର୍ପମାନେ।
ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ପ୍ରିଯାସ୍ତେ ଚ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଜୀଵିନଃ । ଯଥା ସଂସଦି ସଂସାରେ ନରଦେହ(ଵ) ମିଵାନୁଗାଃ
ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ଲୋକରେ ମଣିଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନୁସରଣକାରୀ ଲୋକେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ଭଜନ୍ତି ସଂତତଂ ସଦା । ସନ୍ତଶ୍ଚ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାଯନ୍ତେ ଯୋଗିନୋ ମୁଦା
ସେହିପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ ସଦା ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଯୋଗୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
କର୍ମିଣାଂ କର୍ମଣାଂ ସାକ୍ଷୀ କୁତଃ କର୍ମ ଚ ଗୋପନମ୍ । ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଚ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ପ୍ରଚାରଂ କୁରୁତେ ମୁଦା
କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ କୃଷ୍ଣ; କର୍ମ କେମିତି ଲୁଚିପାରିବ? ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ କୃଷ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାନ୍ତି।
କାଲିକୋଵାଚ ନରା ବାଲାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଯୁଵାନସ୍ତ୍ରିଵିଧାସ୍ତଥା । ଦେଵାଦଯଶ୍ଚ ଚେ ସିଦ୍ଧାଃ ସର୍ଵେ ଜାନନ୍ତି ତଂ ପରମ୍
କାଳୀ କହିଲେ: ପୁରୁଷ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ ସାଂପ୍ରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାଂ ରାଧାଂ ଯୁକ୍ତୋ ବୋଧଯିତୁଂ ବୁଧଃ । ଅତ୍ର ଯୁକ୍ତିଃ ପ୍ରଧାନା ତ୍ଵଂ ତାଂ ପ୍ରବୋଧଯ ଚୋଦ୍ଧଵ
ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବେ ମୂର୍ଛିତ ରାଧାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଅ।
ଚେତନଂ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ଜଗନ୍ମାତର୍ନିବୋଧ ମାମ୍ । ଉଦ୍ଭଵଂ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତସ୍ଯ କିଂକରସ୍ଯାପି କିଂକରମ୍
ଶୁଭେ, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କର; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମୁଁ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତଙ୍କର ଦାସ, ତାଙ୍କର ଦାସଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦାସ।
ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମାତର୍ମାଂ ଯାସ୍ଯାମି ମଥୁରାଂ ପୁନଃ । ନ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ପରାଧୀନୋ ଯୋଷା ଦାରୁମଯୀ ଯଥା
ମା, ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କର; ମୁଁ ପୁଣି ମଥୁରାକୁ ଯିବି। ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଧୀନ, ସେ ଦାରୁପୁତଳି ପରି।
ଯଥା ଵୃଷୋ ଵଶୀଭୂତୋ ଵୃଷଵାହସ୍ଯ ସଂତତମ୍ । ତଥା ମାତର୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ନାଥସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଯେପରି ଏକ ବଳଦ ସଦା ବଳଦଚାଳକଙ୍କ ଆଧୀନ ରହେ, ସେପରି ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଧୀନ।
ଅଥ ପଞ୍ଚନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଉଦ୍ଧଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚେତନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଧିକା । ସା ଚୋଵାଚ ସମୁତ୍ଥାଯ ରତ୍ନସିଂହାସନେ ଵରେ
ଏହିପରି, ପଞ୍ଚନବତି ଅଧ୍ୟାୟ। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଉଦ୍ଧବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଧିକା ସ୍ଚେତନା ଫେରିଲେ, ଏବଂ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବସି ଉଠି କହିଲେ।
ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଦେଵୀ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା । ଗୋପୀଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଭକତ୍ଯା ସେଵିତା ଶ୍ଵେତଚାମରୈଃ
ଦେବୀ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ମନ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ; ସାତି ଗୋପୀ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ନେଇ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ରାଧିକୋଵାଚ ମଥୁରାଂ ଗଚ୍ଛଵତ୍ସ ତ୍ଵଂ ମାଂଚ (ନ) ଵିସ୍ମର ସଂଵଦା । ଅତୋଽପ୍ଯଧର୍ମୋ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ଭଵତୋ ଭଵସାଗରେ
ରାଧିକା କହିଲେ: ବତ୍ସ, ତୁମେ ମଥୁରାକୁ ଯାଅ, ମୋତେ ଭୁଲିନିଅ—ସମ୍ପର୍କ ରଖ। ଏହି ସଂସାର ସାଗରରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ।
ମଦୀଯଂ ଵଚନଂ ସର୍ଵଂ ଗତ୍ଵା କଥଯ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଂ ପରମାନନ୍ଦଂ ଶୀଘ୍ରମାନଯ ମତ୍ପ୍ରଭୁମ୍
ମୋ ସମସ୍ତ କଥା ଏବେ ଯାଇ କହ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ—ଯିଏ ପରମ ଆନନ୍ଦ; ଶୀଘ୍ରେ ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଣ।
ଯୋଷିଜ୍ଜନ୍ମନି ଯୋଷିତ୍ସୁ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ପତିମ୍ । ଭେଦୋ ବଭୂଵ କସ୍ଯା ଵା ମଦନ୍ଯା କାଽପି ଦୁଃଖିନୀ
ନାରୀ ଜନ୍ମରେ ଏମିତି ପତି ପାଇଲାପରେ, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଏମିତି ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରିଛି କିମ୍ବା ଏତେ ଦୁଃଖିନୀ?
କିଂ ଦଦାସି ପ୍ରବୋଧଂ ମେ ନାସ୍ତି ମେ ବୋଧନୋଚିତମ୍ । ନିଷ୍ଫଲୋ ଦେହିନାଂ ଦେହୋ ଵିନାଽଽତ୍ମାନଂ ସହୋଦ୍ଧଵ
କାହିଁକି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛ? ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ବିନା ଦେହ ନିର୍ଫଳ, ଉଦ୍ଧବ।
ସଂପ୍ରୀତ୍ଯା ସହ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ଗୌରଵଂ ନିତ୍ଯନୂତନମ୍ । ଅତୀଵ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରେମ ରହସ୍ଯଂ ନଵସଂଗମମ୍
ଆନନ୍ଦ ଓ ସ୍ନେହରେ ଏଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ନୂତନ ଭାବ ରହିଛି; ଏହି ପ୍ରେମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହାର ଗୁପ୍ତତା ଏବଂ ନୂଆ ମିଳନର ଉତ୍ସାହ ଅପୂର୍ବ।
ସ୍ମରାମି ମନସା ଶଶ୍ଵନ୍ନାନ୍ଯୋ ମନସି ଵର୍ତତେ । ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ମରଣଂ ଶୋକଵର୍ଧନମ୍
ମୁଁ ସେଉଁଠିକୁ ସବୁବେଳେ ମନରେ ମନେ କରେ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ରାତିରେ ଶୋଇବାକୁ ଛାଡି, ଏହି ସ୍ମୃତି ମୋ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଏ।
ମାମୁଦ୍ଧର ଧ୍ରୁଵଂ ଵତ୍ସ ନିମଗ୍ନାଂ ଶୋକସାଗରେ । ଜୀଵାଭଵପ୍ରଦାନେନ ତୀର୍ଥେ ସ୍ନାନଫଲଂ ନୃଣାମ୍
ମୋ ପୁଅ, ମୋତେ ଉଠାଇଦେ, ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି। ଜୀବନ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଇ, ମଣିଷମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ପ୍ରବୋଧିତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଦୁର୍ନିଵାରଂ ଚ ମାନସମ୍ । ଚିନ୍ତଯେ ଚରଣାମ୍ଭୋଜଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ନିଜକୁ ସଚେତନ କରିପାରୁନି, ମୋ ମନକୁ ଅଟକାଇପାରୁନି। ମୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ପରମାତ୍ମା।
ତଦ୍ଗୁଣଂ ମହିମାନଂ ଚ ପ୍ରୀତିଂ ଚ ପ୍ରେମସାଗରମ୍ । ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ଚ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ମନୋ ମେ ନ ସ୍ଥିରଂ ଚଲମ୍
ତାଙ୍କର ଗୁଣ, ମହିମା, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମର ସାଗର—ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟକୁ ପୁନିପୁନି ମନେ ପକାଇ, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଜଗତାଂ ଯୁଵତୀନାଂ ଚ କାସାଂ ଵା ଦୁଃଖମୀଦୃଶମ୍ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଭେଦଦୁଃଖ ଚ କା ଵା ଜାନାତି ମାଂ ଵିନା
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କାହାର ଦୁଃଖ ଏମିତି? ମୋ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସେ କିଏ ଜାଣେ?
କିଂ ଚିଜ୍ଜାନାତି ସୀତା ସାଽପ୍ଯହଂ ଚ ଵିଧିବୋଧିତମ୍ । ମତ୍ପରା ଦୁଃଖିନୀ ନାସ୍ତି କାମିନୀଷୁ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ସାଇତା କିଛି ଜାଣିପାରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ, ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଖୋଲାଯାଇଛି। ତିନି ଜଗତର କାମିନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମୋତେ ଭଳି ସମର୍ପିତ ଓ ଦୁଃଖିଣୀ ଅନ୍ୟେ କେହି ନାହାନ୍ତି।
କାଵାଯାତି ପ୍ରତୀତିଂ ମେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମାନସୀଂ ଵ୍ଯଥାମ୍ । କାସାଂ ଵା ମତ୍ସମଂ ଦୁଃଖଂ ଯୁଵତୀନାଂ ସୁତୋଦ୍ଧଵ
ମୋ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣି, କିଏ ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ? ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ପୁଅ, ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କାହାର ଦୁଃଖ ମୋ ପରି?
ରାଧିକାସଦୃଶୀ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ନ ଭୂତା ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଦୁଃଖିନୀ ଵିରହାତପ୍ତା ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଵର୍ଚିତା
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଧିକା ପରି କେହି ନ ଥିଲେ, ନ ହେବେ। ବିରହର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତପ୍ତ, ତଥାପି ସୁଖ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଂ ଚ ପତିଂ ଚ ଜଗତାଂ ପତିମ୍ । ଵଞ୍ଚିତାଽହଂ ଵିଧାତ୍ରା ଚ ନିର୍ଦଯେନ ଚ ପାପିନା
ମୁଁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପତିଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପାଇଥିଲି, ତଥାପି ନିର୍ଦୟ ଓ ପାପୀ ବିଧାତା ମୋତେ ଠକାଇଦେଲେ।
ଜୀଵନଂ ସଫଲ ଜନ୍ମ ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଚକ୍ଷୁଷୀ ମନଃ । ତତ୍ପାଦପଦ୍ମଵକ୍ତ୍ରେନ୍ଦୁରୂପଵେଷପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍
ଜୀବନ ସଫଳ, ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନ ଗଭୀର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଓ ଶୋଭାମୟ ରୂପ ଦର୍ଶନରେ।
ଯନ୍ନାମଶ୍ରୁତିମାତ୍ରେଣ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ । ସ୍ମୃତିମାତ୍ରାତ୍ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ୍ଯନ୍ତ ଆତ୍ମା ସୁସ୍ନିଗ୍ଧ ଏଵ ଚ
ତାଙ୍କର ନାମ କେବଳ ଶୁଣିଲେ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ସ୍ମରଣ କରିଲେ, ଆତ୍ମା ଖିଳିଉଠେ ଓ ଗଭୀର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳେ।
ଯଶ୍ଚ ପସ୍ପର୍ଶ ସୁରତୌ ଯଶସ୍ତ୍ରିଭୁଵନଷ୍ଵପି । କଥା ଵା ସଂପଦା ଵତ୍ସ ଵିସ୍ମରାମି ତମୀଶ୍ଵରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ସ୍ନେହସ୍ପର୍ଶ, ତିନି ଜଗତରେ ଯାହାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ କଥା ଓ ଧନ—ମୁଁ, ପୁଅ, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କେବେ ଭୁଲିପାରିବିନି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯଂ ରୂପଂ ଗୁଣମେଵ ବିଭର୍ତି ଯଃ । ନ ନିର୍ମିତୋ ଯୋ ଵିଧିନା ତେନୈଵ ନିର୍ମିତୋ ଵିଧିଃ
ତିନି ଜଗତକୁ ଜିତିଥିବା ରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଯାହାଙ୍କର; ସେ ବିଧିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇନାହାନ୍ତି, ବିଧି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛନ୍ତି।