କଲାଵତୀ ଵୃଷ୍ଭାନଃ କୌତୁକାତ୍ କନ୍ଯଯା ସହ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶ୍ଚ ଗୋଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
କଳାବତୀ ଓ ବୃଷଭାନୁ, ଝିଅ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଗୋଲୋକକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଧନ୍ଯା ଚ ସୀତ୍ଯା ସାର୍ଧଂ ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ଚ ଗମିଷ୍ଯତି । ମେନକା ଯୋଗିନୀ ସିଦ୍ଧା ପାର୍ଵତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵରେଣ ଚ
ଧନ୍ୟା ସୀତା ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବେ; ମେନକା, ସିଦ୍ଧା ଯୋଗିନୀ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଵରରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।
କଲ୍ପାନ୍ତେ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵନ୍ମୋଦତେ ଚିରମ୍ । ଵିନା ଵିପତ୍ତ୍ଯା ମହିମା କେଷାଂ କୁତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି
କଳ୍ପ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆନନ୍ଦ କରିବେ; ବିପଦ ଛଡ଼ି କେଉଁଠି କିଏର ମହିମା ହେବ?
କର୍ମଣା ଚ ଗତେ ଦୁଃଖେ ପ୍ରଭଵେଦ୍ଦୁର୍ଲଭଂ ସୁଖମ୍ । ପୁରା ପିତଣାଂ କନ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ମଭୋଗଵିଲାସିକାଃ
କର୍ମରେ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲେ ଦୁର୍ଲଭ ସୁଖ ମିଳିଥାଏ; ପୂର୍ବରୁ ପିତାମାନଙ୍କ ଝିଅମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀସମା ଵରେଣାପି ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଦର୍ଶନାତ୍ । କର୍ମକ୍ଷଯଂ ଚାପ୍ଯସ୍ମାକଂ ବଭୂଵ ଵିଷ୍ଣୁଦର୍ଶନାତ୍
ଏକ ଵର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମାନ କିଏ ହେବେନି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କର୍ମ ଶେଷ ହେଲା, ଆମର ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମ ଶେଷ ହେଲା।
ପୁଣ୍ଯେ ତେନ ତୀଵ୍ରେଣ କୁମାରସ୍ଯାପି ଦର୍ଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତଂ ତତ୍ର କୁମାରାସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍
ସେ ତୀବ୍ର ପୁଣ୍ୟରେ ଆମେ କୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖିଲୁ; ସେଠାରେ କୁମାରଙ୍କ ଠାରୁ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିଲୁ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦୀନାଂ ସିଦ୍ଧାନାଂ ଜଗତାମପି । ଈଶ୍ଵରଃ ପରମାତ୍ମା ଚ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚ ନିରୀହଶ୍ଚ ପରଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛାମଯୋ ଵରଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧ ଓ ଜଗତର ମାଳିକ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ, ଗୁଣ ନାହିଁ, ଚାହିଦା ନାହିଁ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମାତ୍ମା।
ତୁଲସ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵପ୍ରାଣିଷୁ ଦେଵାଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯେଵ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ପ୍ରାଣୋ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଵିଷଯୀ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଚେତନା
ତୁଳସୀ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଦେବତାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ବିଷ୍ଣୁ, ମନ ବ୍ରହ୍ମା, ଚେତନା ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ।
ପ୍ରକୃତିର୍ବୁଦ୍ଧିରୂପା ଚ ସର୍ଵଶକ୍ତ୍ଯଧିଦେଵତା । ଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପଃ ଶଂଭୁଶ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ଧର୍ମଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ
ପ୍ରକୃତି ବୁଦ୍ଧିର ରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ; ଶିବ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ନିର୍ଗୁଣଃ ପରମାତ୍ମା ଚ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍ । ସ ଏଵ କୃଷ୍ଣଃ ସାକ୍ଷୀ ଚ କର୍ମଣାଂ ଜୀଵିନାମପି
ଯିଏ ଗୁଣର ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ପରମାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର; ସେଇ କୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ।
ଭୋକ୍ତା ଚ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଜୀଵସ୍ତତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବକଃ । ଚକ୍ଷୁଷୋଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀ
ସେଇ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଭୋକ୍ତା; ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱାରେ ଅଛନ୍ତି ସରସ୍ୱତୀ।
ଵସୁଂଧରା ତ୍ଵଚି ସଦା ବାହ୍ଵୋସ୍ତେ ଲୋକପାଲକାଃ । ଆତ୍ମନଶ୍ଚାପି ତେ ସର୍ପେ ପରିଚାରକରୂପିଣଃ
ମାଟି ତ୍ୱଚାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ବାହୁ ଓ ହାତରେ ଅଛନ୍ତି ଲୋକପାଳମାନେ, ଆତ୍ମାଙ୍କର ସେବକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ସର୍ପମାନେ।
ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ପ୍ରିଯାସ୍ତେ ଚ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଜୀଵିନଃ । ଯଥା ସଂସଦି ସଂସାରେ ନରଦେହ(ଵ) ମିଵାନୁଗାଃ
ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ଲୋକରେ ମଣିଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନୁସରଣକାରୀ ଲୋକେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ଭଜନ୍ତି ସଂତତଂ ସଦା । ସନ୍ତଶ୍ଚ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାଯନ୍ତେ ଯୋଗିନୋ ମୁଦା
ସେହିପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ ସଦା ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଯୋଗୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
କର୍ମିଣାଂ କର୍ମଣାଂ ସାକ୍ଷୀ କୁତଃ କର୍ମ ଚ ଗୋପନମ୍ । ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଚ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ପ୍ରଚାରଂ କୁରୁତେ ମୁଦା
କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ କୃଷ୍ଣ; କର୍ମ କେମିତି ଲୁଚିପାରିବ? ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ କୃଷ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାନ୍ତି।
କାଲିକୋଵାଚ ନରା ବାଲାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଯୁଵାନସ୍ତ୍ରିଵିଧାସ୍ତଥା । ଦେଵାଦଯଶ୍ଚ ଚେ ସିଦ୍ଧାଃ ସର୍ଵେ ଜାନନ୍ତି ତଂ ପରମ୍
କାଳୀ କହିଲେ: ପୁରୁଷ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ ସାଂପ୍ରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାଂ ରାଧାଂ ଯୁକ୍ତୋ ବୋଧଯିତୁଂ ବୁଧଃ । ଅତ୍ର ଯୁକ୍ତିଃ ପ୍ରଧାନା ତ୍ଵଂ ତାଂ ପ୍ରବୋଧଯ ଚୋଦ୍ଧଵ
ଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବେ ମୂର୍ଛିତ ରାଧାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଅ।
ଚେତନଂ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ଜଗନ୍ମାତର୍ନିବୋଧ ମାମ୍ । ଉଦ୍ଭଵଂ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତସ୍ଯ କିଂକରସ୍ଯାପି କିଂକରମ୍
ଶୁଭେ, ଜଗତ୍ଜନନୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କର; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମୁଁ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତଙ୍କର ଦାସ, ତାଙ୍କର ଦାସଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦାସ।
ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମାତର୍ମାଂ ଯାସ୍ଯାମି ମଥୁରାଂ ପୁନଃ । ନ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ପରାଧୀନୋ ଯୋଷା ଦାରୁମଯୀ ଯଥା
ମା, ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କର; ମୁଁ ପୁଣି ମଥୁରାକୁ ଯିବି। ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଧୀନ, ସେ ଦାରୁପୁତଳି ପରି।
ଯଥା ଵୃଷୋ ଵଶୀଭୂତୋ ଵୃଷଵାହସ୍ଯ ସଂତତମ୍ । ତଥା ମାତର୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ନାଥସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଯେପରି ଏକ ବଳଦ ସଦା ବଳଦଚାଳକଙ୍କ ଆଧୀନ ରହେ, ସେପରି ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଧୀନ।
ଅଥ ପଞ୍ଚନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଉଦ୍ଧଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚେତନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଧିକା । ସା ଚୋଵାଚ ସମୁତ୍ଥାଯ ରତ୍ନସିଂହାସନେ ଵରେ
ଏହିପରି, ପଞ୍ଚନବତି ଅଧ୍ୟାୟ। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଉଦ୍ଧବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଧିକା ସ୍ଚେତନା ଫେରିଲେ, ଏବଂ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବସି ଉଠି କହିଲେ।
ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଦେଵୀ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା । ଗୋପୀଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଭକତ୍ଯା ସେଵିତା ଶ୍ଵେତଚାମରୈଃ
ଦେବୀ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ମନ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ; ସାତି ଗୋପୀ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ନେଇ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ରାଧିକୋଵାଚ ମଥୁରାଂ ଗଚ୍ଛଵତ୍ସ ତ୍ଵଂ ମାଂଚ (ନ) ଵିସ୍ମର ସଂଵଦା । ଅତୋଽପ୍ଯଧର୍ମୋ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ଭଵତୋ ଭଵସାଗରେ
ରାଧିକା କହିଲେ: ବତ୍ସ, ତୁମେ ମଥୁରାକୁ ଯାଅ, ମୋତେ ଭୁଲିନିଅ—ସମ୍ପର୍କ ରଖ। ଏହି ସଂସାର ସାଗରରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ।
ମଦୀଯଂ ଵଚନଂ ସର୍ଵଂ ଗତ୍ଵା କଥଯ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଂ ପରମାନନ୍ଦଂ ଶୀଘ୍ରମାନଯ ମତ୍ପ୍ରଭୁମ୍
ମୋ ସମସ୍ତ କଥା ଏବେ ଯାଇ କହ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ—ଯିଏ ପରମ ଆନନ୍ଦ; ଶୀଘ୍ରେ ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଣ।
ଯୋଷିଜ୍ଜନ୍ମନି ଯୋଷିତ୍ସୁ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ପତିମ୍ । ଭେଦୋ ବଭୂଵ କସ୍ଯା ଵା ମଦନ୍ଯା କାଽପି ଦୁଃଖିନୀ
ନାରୀ ଜନ୍ମରେ ଏମିତି ପତି ପାଇଲାପରେ, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଏମିତି ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରିଛି କିମ୍ବା ଏତେ ଦୁଃଖିନୀ?
କିଂ ଦଦାସି ପ୍ରବୋଧଂ ମେ ନାସ୍ତି ମେ ବୋଧନୋଚିତମ୍ । ନିଷ୍ଫଲୋ ଦେହିନାଂ ଦେହୋ ଵିନାଽଽତ୍ମାନଂ ସହୋଦ୍ଧଵ
କାହିଁକି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛ? ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ବିନା ଦେହ ନିର୍ଫଳ, ଉଦ୍ଧବ।
ସଂପ୍ରୀତ୍ଯା ସହ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ଗୌରଵଂ ନିତ୍ଯନୂତନମ୍ । ଅତୀଵ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରେମ ରହସ୍ଯଂ ନଵସଂଗମମ୍
ଆନନ୍ଦ ଓ ସ୍ନେହରେ ଏଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ନୂତନ ଭାବ ରହିଛି; ଏହି ପ୍ରେମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହାର ଗୁପ୍ତତା ଏବଂ ନୂଆ ମିଳନର ଉତ୍ସାହ ଅପୂର୍ବ।
ସ୍ମରାମି ମନସା ଶଶ୍ଵନ୍ନାନ୍ଯୋ ମନସି ଵର୍ତତେ । ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ମରଣଂ ଶୋକଵର୍ଧନମ୍
ମୁଁ ସେଉଁଠିକୁ ସବୁବେଳେ ମନରେ ମନେ କରେ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ରାତିରେ ଶୋଇବାକୁ ଛାଡି, ଏହି ସ୍ମୃତି ମୋ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଏ।
ମାମୁଦ୍ଧର ଧ୍ରୁଵଂ ଵତ୍ସ ନିମଗ୍ନାଂ ଶୋକସାଗରେ । ଜୀଵାଭଵପ୍ରଦାନେନ ତୀର୍ଥେ ସ୍ନାନଫଲଂ ନୃଣାମ୍
ମୋ ପୁଅ, ମୋତେ ଉଠାଇଦେ, ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି। ଜୀବନ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଇ, ମଣିଷମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ପ୍ରବୋଧିତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଦୁର୍ନିଵାରଂ ଚ ମାନସମ୍ । ଚିନ୍ତଯେ ଚରଣାମ୍ଭୋଜଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ନିଜକୁ ସଚେତନ କରିପାରୁନି, ମୋ ମନକୁ ଅଟକାଇପାରୁନି। ମୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ପରମାତ୍ମା।