ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଚ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଯତ୍ତଦେଵ ଯଥୋଚିତମ୍ । ଧତ୍ତେ ଭାରାଵତରଣେ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ମନୋହରମ୍
ଯାହା କହାଯାଇଛି ଏହା ସତ୍ୟ; ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ତାହା ଏହି ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ମନୋହର ।
ସୁଖମାହ୍ଲାଦକଂ ରମ୍ଯଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହମ୍ । କିମନିର୍ଵଚନୀଯଂ ଚ ରୂପଂ ଜନମନୋହରମ୍
ତାଙ୍କର ରୂପ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଆନନ୍ଦମୟ, ମନୋହର ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା ଦେଇଥାଏ; ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ ।
କୋଟିକନ୍ଦର୍ପଲାଵଣ୍ଯଂ ଲୀଲାଧାମ ଶୁଭାକ୍ଷଯମ୍ । ଯତ୍ପାଦପଦ୍ମମଧୁରଂ ମଧୁ ମନ୍ଦାକିନୀଜଲମ୍
କୋଟି କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଲାବଣ୍ୟ, ଲୀଳାର ଆଶ୍ରୟ, ଅସୀମ ଶୁଭ; ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ପରି ମଧୁର ।
ଦଧ୍ରେ ଶିରସି ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ସର୍ଵେଶଃ ଶଂକରଃ ପରଃ । ଶଶ୍ଵତ୍କରୋତି ଵୈରାଗୀ ତୀର୍ଥକୀର୍ତେଶ୍ଚ କୀର୍ତନମ୍
ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମଧୁର ପଦପଦ୍ମକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିଲେ; ସେ ସଦା ବିରକ୍ତ ରହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି ।
କ୍ଷଣଂ ନୃତ୍ଯତି ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରେଣ ଗାଯତି । ଆହାରଂ ଭୂଷଣଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦିଗମ୍ବରଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଭକ୍ତିରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ପଞ୍ଚମୁଖରେ ଗାନ କରନ୍ତି; ଖାଦ୍ୟ, ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡି ଦିଆଯାଇ, ଦିଗମ୍ବର ଭାବେ ରହନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯୋତିଃ ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଶୁଭ୍ରଂ ସୁନିର୍ମଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଚ ତପସା ଜନ୍ମ ନଯତ୍ଯେଵ ହି ସେଵଯା
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିର ଶୁଭ୍ର ଓ ପରିସ୍କୃତ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟା ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ପାଇଥାନ୍ତି ।
ସୁଶୀଲୋଵାଚ ନିର୍ମଞ୍ଛନାର୍ହଂ ନ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ କାମଶତଂ ଶତମ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଶିଵନୀକୁମାରୋ ଵା ରୁପେଷୁ କେନ ଗଣ୍ଯତେ
ସୁଶୀଳା କହିଲେ: ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ ଶତ କାମନା ମଧ୍ୟ ଶୁଧି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚନ୍ଦ୍ର, ଶିବଙ୍କ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ରୂପ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବେ କି ?
ଅସଂଖ୍ଯେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦଯଃ । ମୁନଯୋ ମନଵଃ ସିଦ୍ଧା ଭକ୍ତାଃ ସନ୍ତଶ୍ଚ ସଂତତମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ମୁନି, ମନୁ, ସିଦ୍ଧ, ଭକ୍ତ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ।
ଧ୍ଯାଯନ୍ତେ ଯତ୍ପଦାମ୍ଭୋଜଂ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାଽଽତ୍ମନଶ୍ଚ ଵୈ । ଵେଦାଃ ସ୍ତୋତୁଂ ନ ଶକ୍ତାଶ୍ଚ ଯମୀଶଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀ
ସେହି ନିର୍ଗୁଣ ଆତ୍ମାଙ୍କର ପଦାମ୍ଭୋଜକୁ ସମସ୍ତେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ବେଦ ଓ ସରସ୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ।
ଜଡୀଭୂତା ଚ ଭୀତା ଚ ସ୍ତଵନେନ କ୍ଷମାଣ୍ଯେତୁ । ସହସ୍ରଵକ୍ତ୍ରଃ ସ୍ତଵନେ କମ୍ପିତଶ୍ଚ ନିରନ୍ତରମ୍
ସରସ୍ବତୀ ଅବାକ ଓ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସ୍ତୁତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ସଦା କମ୍ପିତ ।
ଵେଦାନାଂ ଜନକୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ତସ୍ଯ ହୀଶ୍ଵରଃ । ତଂ ସତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମୀଶଂ ଚ ମାଧଵୀ ପରିନିନ୍ଦତି
ବେଦର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ; ତଥାପି ମାଧବୀ ସେହି ସତ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ ।
ଅପଵିତ୍ରା ସଭା ଭୂତା ଗୋପୀନାଂ ଜୀଵନଂ ଵୃଥା । ତାସୁ ପୁଣ୍ଯଵତୀ ଶୋକଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଗୋପୀମାନଙ୍କର ସଭା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟବତୀଙ୍କର ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ।
ରତ୍ନମାଲୋଵଚ ଦଧାର ଵାମହସ୍ତେନ ଶୈଲଂ ଗୋଵର୍ଧନଂ ହରିଃ) । ତତଃ କିଂ ତଦ୍ଦଶଃ ଶୌର୍ଯ ଜଗତାଂ ଜନକସ୍ଯ ଚ
ରତ୍ନମାଳା କହିଲେ: ହରି ତାଙ୍କର ବାମ ହାତରେ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଓ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀଙ୍କର ଶୌର୍ୟ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ?
ଶୈଲାନାଂ ଚ ସହସ୍ରଂ ଯୋ ଭେତୁଂ ଶକ୍ତଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ଲୀଲାମାତ୍ରେଣ ତେଷାଂ ଚ ଲକ୍ଷଂ ହନ୍ତୁ କ୍ଷମୋ ହରିଃ
ଦେତ୍ୟରାଜ ହଜାରଟି ପାହାଡ଼ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ହରି ମାତ୍ର ଲୀଳାରେ ଲକ୍ଷଟି ପାହାଡ଼ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ ।
ଯଦଂଶକଲଯା ଜାତଃ ସୂକରୋ ଵିଷ୍ଣୁରୀଶ୍ଵରଃ । ଵସୁଧାଂ ଦଶନାଗ୍ରେଣ ଚୋଦ୍ଦଧାର ଚ ଲୀଲଯା
ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜର ଅଂଶରୁ ଏକ ସୂକର ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ଦାନ୍ତର ଟିପ୍ପାରେ ସହଜରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ।
ଶୈଲାନାଂ ଚ ସହସ୍ରାଣି ଯତ୍ର ସନ୍ତି ମହୀତଲେ । ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵାଽପ୍ଯସଂଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୀରାଃ ଶୂରାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେ ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ହଜାର ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଅସଂଖ୍ୟ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନେକ ସାହସୀ ଓ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଅଛନ୍ତି।
ତେନୈଵ କର୍ମଣା ତସ୍ଯ ନ ଶୌର୍ଯଂ ନ ଚ ପୌରୁଷମ୍ । ନ ଯଶାଶ୍ଚ ପ୍ରଶଂସା ଵା ସଖି ସର୍ଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମନା
ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ସାହସ, ପୁରୁଷତ୍ୱ, କିମ୍ବା ଯଶ ଓ ପ୍ରଶଂସା, ବନ୍ଧୁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କର ନିଜ ମହିମା ପ୍ରକାଶିତ ହେଇନଥିଲା।
ପାରିଜାତୋଵାଚ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଚ ଵସୁଧା ସଶୈଲଵନସାଗରା । କାଞ୍ଚନୀଭୂମିସହିତା ସର୍ଵାଧାରା ମନୋହରା
ପାରିଜାତ କହିଲେ: ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସାଗର ସହିତ, ସୁନା ଭୂମି ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମନୋହର ପୃଥିବୀ।
ସପ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଵଧି ପ୍ରିଯେ । ଵିଚିତ୍ରାଃ ସୁନ୍ଦରାଶ୍ଚୈଵ ପାତାଲାନାଂ ଚ ସପ୍ତ ଚ
ସପ୍ତ ପ୍ରକାରର ସ୍ୱର୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରିୟେ, ଏବଂ ସପ୍ତ ପାତାଳ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସୁନ୍ଦର।
ଏତୈଃ ପରିମିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ବ୍ରହ୍ମଣା କୃତମ୍ । ମହଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲୋମକୂପେ ତଦେଵଂ ଚାଣୁଵତ୍ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସୀମାବଦ୍ଧ କରି ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହର ଏକ ଲୋମକୁପରେ ଏକ ଅଣୁ ପରି ଅଛି।
ତସ୍ଯ ଯାଵନ୍ତି ଲୋମାନି ତାନି ଵିଶ୍ଵାନି ସନ୍ତି ଚ । ସ ଏଵ ଷୋଡଶାଂଶଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କର ଯେତେ ଲୋମ ଅଛି, ସେତେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି; ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଷୋଡଶାଂଶ ଅଂଶ।
ତସ୍ଯୈଵ କିଂ ଯଶଃ ଶୌର୍ଚଂ ମହିମାନମନୂପମମ୍ । ଘସ୍ମରୀ ଗୋପକନ୍ଯା ଚ କିଂ ଵା ଜାନାତି ମାଧଵୀ
ତାଙ୍କର ଯଶ, ସାହସ, ଅପୂର୍ବ ମହିମା କଣ କହିବି? ଘସ୍ମରୀ ଗୋପକନ୍ୟା କିମ୍ବା ମାଧବୀ ଏହା କଣ ଜାଣିପାରିବେ?
ମାଧଵ୍ଯୁଵାଚ ମଯା ଯଦୁକ୍ତଂ ନ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୂଢା ଜଲ୍ପନ୍ତି ଗୋପିକାଃ । ଉଦ୍ଧଵ ଶୁଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ଯନ୍ମଯା କଥିତଂ ଶୁଭମ୍
ମାଧବୀ କହିଲେ: ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ବୁଝିନାହିଁ, ମୂଢ଼ ଗୋପିମାନେ କଥା କହୁଛନ୍ତି; ଉଦ୍ଧବ, ମୋର ଭଲ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ମୁଁ କହିଛି।
ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ସଗୁଣୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ନିର୍ଗୁଣୋଭଵେତ୍ । ଭୁଵୋ ଭାରାଵତରଣେ ଗୋପଵେଷଃ ଶିଶୁର୍ଵିଭୁଃ
ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଗୁଣମୟ ହେଇଥାନ୍ତି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଇଥାନ୍ତି; ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବାକୁ, ପ୍ରଭୁ ଗୋପ ଶିଶୁ ରୂପ ନେଇଥିଲେ।
ଯଦି ଵେଦାଃ ପୁରାଣାନି ସିଦ୍ଧାଃ ସନ୍ତଶ୍ଚ ସଂତତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମେଶଶେଷଭକ୍ତାଶ୍ଚ ନ ଜାନନ୍ତି ଯମୀଶ୍ଵରମ୍
ଯଦି ବେଦ, ପୁରାଣ, ସିଦ୍ଧ, ସନ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଶେଷଙ୍କର ଭକ୍ତମାନେ ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—
ତଂ କିଂ ଜାନାମି ମୂଢାଽହଂ ଘସ୍ମରୀ ଗୋପକନ୍ଯକା । ତଥାଽପି ମଦ୍ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵତ୍ସ ତତ୍କ୍ଷଣମ୍
ତେବେ ମୁଁ ଏକ ମୂଢ଼, ଖାଇବାକୁ ଭଲ ପସନ୍ଦ କରୁଥିବା ଗୋପକନ୍ୟା, କିପରି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବି? ତଥାପି, ମୋର କଥା ସତ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ।
କିମନିର୍ଵଚନୀଯଂ ଚ ରୂପଂ ଶୌର୍ଯଂ ଯଶୋ ବଲମ୍ । ଵୀର୍ଯଂ ଵେଷଂ ଚ ସିଦ୍ଧିଂ ଚାପ୍ଯନ୍ଯୋ ଵା ଯୋ ଗୁଣୋ ହରେଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ, ସାହସ, ଯଶ, ଶକ୍ତି, ବୀରତା, ଭୂଷା, ସିଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁଣ, ହରିଙ୍କୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?
ସ୍ଵେଚ୍ଛାମଯସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵ ସଗୁଣସ୍ଯ ଚ ସାଂପ୍ରତମ୍ । କିମନିର୍ଵଚନୀଯଂ ଚ ଵର୍ତତେ ତଦ୍ଵିଶେଷଣମ୍
ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗୁଣମୟ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ଅବିବର୍ଣ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡିକୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?
ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯ ଚ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଵେହହୀନସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ । ଵର୍ତତେ ଚ କିମାଖ୍ଯେଯଂ ତସ୍ଯ ରୂପାଦିକଂ ଚ କିମ୍
ନିର୍ଗୁଣ ଓ ରୂପହୀନ ନିଜ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡିକ ବିଷୟରେ କଣ କହିଯିବ?
ମାଂ ନିନ୍ଦତି ମହାମୂଢା ନ ବୁଦ୍ଧା ଵଚନଂ ମମ । ଏଷା ଜାନାତି କିଂ ମୂଢା ତଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ସେ ବଡ଼ ମୂଢ଼ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରେ ଓ ମୋର କଥାକୁ ଗଣ୍ଡା ଦେଉନାହିଁ; ଏହି ମୂଢ଼ କିପରି ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଥିବା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରିବ?