ଶତ୍ରୁର୍ଧନାପହାରୀ ଚ ପ୍ରାଣହର୍ତା ତତଃ ପରଃ । କଟୁଵକ୍ତା ଦୁଃଖଦାତା ଶତ୍ରୂଣାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ଶତ୍ରୁ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଧନ ଚୋରାଯାଏ, ପ୍ରାଣ ନିଆଯାଏ, କଠୋର କଥା କହାଯାଏ, ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଶୁଣ।
ସ୍ଵକୁଲାତ୍ତ୍ଵାଂ ବହିଷ୍କୃତ୍ଯ ଵିସୃଜ୍ଯ ଶୋକସାଗରେ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଚେତନଂ ପ୍ରାଣାନ୍ନିଷ୍ଠୁରୋ ଦାରୁଣୋ ଗତଃ
ନିଜ କୁଳରୁ ତୁମକୁ ବାହାର କରି, ଶୋକର ସାଗରରେ ଛାଡି, ତୁମର ଚେତନା ଓ ପ୍ରାଣ ନେଇ, ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ଚାଲିଗଲା।
କିଂ କିଂ ସ୍ମରସିମୂଢେ ହି ତ୍ଯଜ ଶୋକଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ରକ୍ଷ ଯତ୍ନେନ କଃ ପ୍ରିଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ପରଃ
ତୁମେ କଣ କଣ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ମୂଢ଼େ? ଏହି ଭୟାନକ ଶୋକକୁ ଛାଡିଦିଅ। ନିଜକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ରକ୍ଷା କର; ନିଜ ପ୍ରତି ନିଜ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଏ ଅଛି?
ପଦ୍ମାଵତ୍ଯୁଵାଚ ଭଵତା କଥିତଂ ପୂର୍ଣଂ ଯମୁନାଜଲସଂନିଧୌ । ଅରସସ୍ଯ ରତିର୍ଦୂରଂ ନାରୀଣାଂ ନ ସୁଖଂ ପ୍ରିଯେ
ପଦ୍ମାବତୀ କହିଲେ: ତୁମେ ଯମୁନା ଜଳର ସାମ୍ନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛ; ନାରୀମାନେ ଅସ୍ବାଦ ରେ ରତି ଦୂର ରହିଥାଏ, ପ୍ରିୟ, ସେଠି ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜ୍ଵାରା ଜଲେ ରେଖା ଖଲାନାଂ ପ୍ରୀତିରେଵ ଚ । ନ ନୀତିର୍ତୀତିଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ସୁଵିଶ୍ଵାସଃ ଖଲେଷୁ ଚ
ଜଳରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରେଖା ଯେପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପରେ ଏବଂ ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଭରସା ନାହିଁ।
ଯଦା ତ୍ଵଂ ଯମୁନାକୂଲେ ମୁଖଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ହରେରହୋ । ସସ୍ମିତଂ ସକଟାକ୍ଷଂ ଚ ପୁନଃ କୃତ୍ଵାଽସ୍ଯ ଗୋପନମ୍
ଯେବେ ତୁମେ ଯମୁନା ତଟରେ ହରିଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଦେଖିଲା — ହସିଥିବା ଓ କାଟାକ୍ଷ ଦେଉଥିବା — ଏବଂ ପୁନି ଏହାକୁ ଲୁଚାଇଦେଲା।
ପୁନଃ ପୁନସ୍ତ୍ଵଂ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତ୍ଵଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଚ ଚେତନମ୍ । ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗୁରୁଭଯଂ ସଖୀନାଂ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ପୁନିପୁନି ତୁମେ ଦେଖିଲା, ତୁମର ଚେତନା ଛାଡିଦେଲା; ଘର ଛାଡି, ବଡ଼ମାନଙ୍କର ଭୟରେ, ସଖୀମାନେ ଦିଆ ଶୁଭ କଥାକୁ ଅନଦେଖା କଲା।
ସଂତତଂ ଧ୍ଯାଯସେ କୃଷ୍ଣଂ ନାଽଽହାରଂ ଜୀଵନଂ ତଥା। କ୍ଵ କୃଷ୍ଣୋ ମଥୁରାଯାଂ ଚ କ୍ଵାପି ତ୍ଵଂ କଦଲୀଵନେ
ତୁମେ ସବୁବେଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ, ଖାଇବା ଓ ଜୀବନକୁ ଅନଦେଖା କରୁଛ; କୃଷ୍ଣ କେଉଁଠି ମଥୁରାରେ, ତୁମେ କେଉଁଠି କଦଳୀବନରେ?
ତ୍ଵଂ ଯଦି ତ୍ଯଜସି ପ୍ରାଣାନ୍ନାଽଽଵିର୍ଭଵତି ସୋଽଧୁନା । କାଲେ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଯଦି ରକ୍ଷସି ସୁନ୍ଦରି
ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରାଣ ଛାଡିଦେଉଛ, ସେ ଏବେ ପ୍ରକଟ ହେଉନାହିଁ; ସମୟରେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଦେଖିବ, ଯଦି ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କର, ସୁନ୍ଦରୀ।
ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରାକ୍ତନେନ ଶୁଭଂ ସର୍ଵଂ ସୁଖଂ ଚ ଵିଭଵଶ୍ଚିରମ୍ । ଦୁଃଖଂ ଶୋକୋ ପ୍ରାକ୍ତନେନ ଵିପତ୍ସଂପଚ୍ଚ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ କହିଲେ: ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ସୁଖ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ; ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏବେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସିଛି।
ଭାରତେ ପୁଣ୍ଯଭୂମୌ ଚ ସର୍ଵେଷାମୀପ୍ସିତେ ଵରେ । ଲଭେତ୍ପତିଂ ହରିଂ କାନ୍ତଂ ତପସା ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍
ଭାରତର ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ହରିଙ୍କୁ ପତି ଓ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ପାଇଯାଏ।
ତଥାଽପି ପ୍ରଦହେଦ୍ଗାତ୍ରଂ କାମବାଣେନ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଅସ୍ଯାଃ ଶତ୍ରୁଃ କଥଂ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମଧୁର୍ଵା ମଧୁମାଧଵୌ
ତଥାପି, ଏବେ କାମବାଣରେ ଶରୀର ଜଳିଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର କିପରି ଶତ୍ରୁ, ମଧୁ ଓ ମଧୁମାଧବ କିପରି ମିଠା?
ଶଂକରେଣ ପ୍ରଦଗ୍ଧୋଽଭୂତ୍ପୁନରେଵ ସ ମନ୍ମଥଃ । ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଭକ୍ଷତୁ ରାହୁଶ୍ଚ ପୁନଶ୍ଚୋଦ୍ଵମନଂ ତଥା
ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ମନ୍ମଥ ଜଳିଗଲା, ତଥାପି ସେ ପୁନି ଫେରିଲା; ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଭକ୍ଷିଲା, ପୁନି ତାହାକୁ ଉଲଟିଦେଲା।
ମଧୁଶ୍ଚ ମିତ୍ରଶୋକେନ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌଯମମ୍ । ସୁଧାସିନ୍ଧୁଶ୍ଚ ଚେନ୍ଦୁର୍ଯୋ ଵିଷସିନ୍ଧୁଶ୍ଚ ମାଂ ପ୍ରତି
ମଧୁ ମିତ୍ର ଶୋକରେ ପ୍ରାଣ ଛାଡି, ଯମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା; ମୋ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମୃତ ସାଗର ଓ ବିଷ ସାଗର।
ସୁଵେଷଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଵଲଦ୍ଵହ୍ନିଶ୍ଚନ୍ଦନଂ ତଦ୍ ଘୃତାହୁତିଃ । ସଂତତଂ ପ୍ରଦହେଦ୍ଗାତ୍ରଂ ସୁଗନ୍ଧିଶ୍ଚ ସମୀରଣଃ
ସୁନ୍ଦର ପୋଶାକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି, ଚନ୍ଦନ ଘୃତ ଆହୁତି ପରି; ଏହା ସବୁବେଳେ ଶରୀରକୁ ଜଳାଏ, ସୁଗନ୍ଧି ହାଵା ମଧ୍ୟ।
ତ୍ଯକ୍ତାହାରା ମମ ସଖୀ ପଶ୍ଯ ଶ୍ଵସିତି ଜୀଵତି । ପ୍ରଶଂସାଂକୁରୁ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ମୁଖେନ କୁରୁନନ୍ଦନ
ମୋ ସଖୀ ଖାଇବା ଛାଡି, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି ଓ ଜୀବନ୍ତ; କୁରୁନନ୍ଦନ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ମୁହଁରେ କର।
ତନ୍ନାମସ୍ମୃତିମାତ୍ରେଣ ତଦ୍ଗୁଣଶ୍ରଵଣେନ ଚ । ତଦ୍ଵାର୍ତଯା ଚ ଶୁଭଯା ସହସା ଚେତନଂ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କର ନାମକୁ ମନେ ପକାଇବା, ତାଙ୍କର ଗୁଣକୁ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କଥାବାର୍ତା କରିବା ମାତ୍ରରେ, ଏକାଏକି ମନ ଜାଗୃତ ହୋଇଯାଏ ।
ଶଶିକଲୋଵାଚ ତ୍ଵଂ କିଂ ମାଧଵି ଜାନାସି କୃଷ୍ଣମାତ୍ମାନମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଯଂ ତଂ ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ
ଶଶିକଳା କହିଲେ: ମାଧବୀ, ତୁମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ସ୍ବୟଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଚାରିଟି ବେଦ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏଠିକି ଜାଣିଛ ?
ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ସଂତସଂ ସନ୍ତଃ ପାଦପଦ୍ମଂ ସୁରେପ୍ସିତମ୍ । ପଦ୍ମା ସରସ୍ଵତୀ ଦୁର୍ଗା ସୋଽନନ୍ତୋଽପି ମହେଶ୍ଵରଃ
ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ସେହି ପଦପଦ୍ମକୁ ସମ୍ବିଧାନ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ଚାହାନ୍ତି; ପଦ୍ମା, ସରସ୍ବତୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନନ୍ତ ଓ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ।
ଯଂ ନ ଜାନନ୍ତି ସିଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ର ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଂ ମନଵସ୍ତଥା । ସର୍ଵାତ୍ମନଃ କୁତୋ ରୂପଂ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯ କୁତୋ ଗୁଣାଃ
ସିଦ୍ଧ, ମୁନି, ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଥିବା ନିର୍ଗୁଣ ଜଣେଙ୍କ ରୂପ କିପରି ଜଣାଯିବ, ଏବଂ ଗୁଣ ଅର୍ପଣ କିପରି କରାଯିବ ?
ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଚ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଯତ୍ତଦେଵ ଯଥୋଚିତମ୍ । ଧତ୍ତେ ଭାରାଵତରଣେ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ମନୋହରମ୍
ଯାହା କହାଯାଇଛି ଏହା ସତ୍ୟ; ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ତାହା ଏହି ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ମନୋହର ।
ସୁଖମାହ୍ଲାଦକଂ ରମ୍ଯଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହମ୍ । କିମନିର୍ଵଚନୀଯଂ ଚ ରୂପଂ ଜନମନୋହରମ୍
ତାଙ୍କର ରୂପ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଆନନ୍ଦମୟ, ମନୋହର ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କୃପା ଦେଇଥାଏ; ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ ।
କୋଟିକନ୍ଦର୍ପଲାଵଣ୍ଯଂ ଲୀଲାଧାମ ଶୁଭାକ୍ଷଯମ୍ । ଯତ୍ପାଦପଦ୍ମମଧୁରଂ ମଧୁ ମନ୍ଦାକିନୀଜଲମ୍
କୋଟି କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଲାବଣ୍ୟ, ଲୀଳାର ଆଶ୍ରୟ, ଅସୀମ ଶୁଭ; ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ପରି ମଧୁର ।
ଦଧ୍ରେ ଶିରସି ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ସର୍ଵେଶଃ ଶଂକରଃ ପରଃ । ଶଶ୍ଵତ୍କରୋତି ଵୈରାଗୀ ତୀର୍ଥକୀର୍ତେଶ୍ଚ କୀର୍ତନମ୍
ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମଧୁର ପଦପଦ୍ମକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିଲେ; ସେ ସଦା ବିରକ୍ତ ରହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି ।
କ୍ଷଣଂ ନୃତ୍ଯତି ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରେଣ ଗାଯତି । ଆହାରଂ ଭୂଷଣଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦିଗମ୍ବରଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଭକ୍ତିରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ପଞ୍ଚମୁଖରେ ଗାନ କରନ୍ତି; ଖାଦ୍ୟ, ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡି ଦିଆଯାଇ, ଦିଗମ୍ବର ଭାବେ ରହନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯୋତିଃ ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଶୁଭ୍ରଂ ସୁନିର୍ମଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଚ ତପସା ଜନ୍ମ ନଯତ୍ଯେଵ ହି ସେଵଯା
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିର ଶୁଭ୍ର ଓ ପରିସ୍କୃତ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟା ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ପାଇଥାନ୍ତି ।
ସୁଶୀଲୋଵାଚ ନିର୍ମଞ୍ଛନାର୍ହଂ ନ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ କାମଶତଂ ଶତମ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଶିଵନୀକୁମାରୋ ଵା ରୁପେଷୁ କେନ ଗଣ୍ଯତେ
ସୁଶୀଳା କହିଲେ: ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ ଶତ କାମନା ମଧ୍ୟ ଶୁଧି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚନ୍ଦ୍ର, ଶିବଙ୍କ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ରୂପ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବେ କି ?
ଅସଂଖ୍ଯେଷୁ ଚ ଵିଶ୍ଵେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦଯଃ । ମୁନଯୋ ମନଵଃ ସିଦ୍ଧା ଭକ୍ତାଃ ସନ୍ତଶ୍ଚ ସଂତତମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ମୁନି, ମନୁ, ସିଦ୍ଧ, ଭକ୍ତ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ।
ଧ୍ଯାଯନ୍ତେ ଯତ୍ପଦାମ୍ଭୋଜଂ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାଽଽତ୍ମନଶ୍ଚ ଵୈ । ଵେଦାଃ ସ୍ତୋତୁଂ ନ ଶକ୍ତାଶ୍ଚ ଯମୀଶଂ ଚ ସରସ୍ଵତୀ
ସେହି ନିର୍ଗୁଣ ଆତ୍ମାଙ୍କର ପଦାମ୍ଭୋଜକୁ ସମସ୍ତେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ବେଦ ଓ ସରସ୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ।
ଜଡୀଭୂତା ଚ ଭୀତା ଚ ସ୍ତଵନେନ କ୍ଷମାଣ୍ଯେତୁ । ସହସ୍ରଵକ୍ତ୍ରଃ ସ୍ତଵନେ କମ୍ପିତଶ୍ଚ ନିରନ୍ତରମ୍
ସରସ୍ବତୀ ଅବାକ ଓ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସ୍ତୁତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରିବାରେ ସଦା କମ୍ପିତ ।