କଲେର୍ଦୋଷନିଧେସ୍ତାତ ଗୁଣ ଏକୋ ମହାନପି। ମାନସଂ ସଂଭଵେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ ନ ହି ଦୃଷ୍କୃତମ୍
ହେ ପ୍ରିୟ, କଳିଯୁଗ ଦୋଷର ସାଗର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମହା ଗୁଣ ଅଛି—କେବଳ ମନରେ ଭଲ କଥା ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ; ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦରକାର ନୁହଁ।
ତୀର୍ଥାଦିକେ ଗତେ ତାତ ନଷ୍ଟୋ ଧର୍ମାଶ ଏଵ ଚ । କଲାରୂପଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ଯଥା କୁହ୍ଵାଂ ନିଶାକରଃ
ତୀର୍ଥ ଓ ଧର୍ମର ଆଶା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କଳିର ଆକାରରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଛାୟା ଭଳି ରହିଯାଏ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା।
ନନ୍ଦ ଉଵାଚ ତୀର୍ଥାନ୍ଯେତାନି ସର୍ଵାଣି ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯେଵ କିଯଦ୍ଦିନମ୍ । ସାଧଵୋ ଗ୍ରାମ୍ଯଦେଵାଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯେତାନି ଵତ୍ସକ
ନନ୍ଦ କହିଲେ: ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ସାଧୁ, ଗ୍ରାମଦେବତା ଓ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର କେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ, ହେ ଶିଶୁ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ କଲୌ ଦଶସହସ୍ରାଣି ହରିସ୍ତିଷ୍ଠତି ମେଦିନୀମ୍ । ଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିମା ବୂଜ୍ଯା ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ପୁରାଣକମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: କଳିଯୁଗରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହରି ପୃଥିବୀରେ ରହିବେ; ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିମା, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ଉପାସନା ହେବ।
ତଦର୍ଧମପି ତୀର୍ଥାନି ଗଙ୍ଗାଦୀନି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ତଦର୍ଧ ଗ୍ରାମଦେଵାଶ୍ଚ ଵେଦାଶ୍ଚ ଵିଦୁଷାମପି
ତାହାର ଅର୍ଧ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ ରହିବ; ତାହାର ଅର୍ଧ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରାମଦେବତା ଓ ବେଦ, ଶିକ୍ଷିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ।
ଅଧର୍ମଃ ପରିବୂର୍ଣଶ୍ଚ ତଦନ୍ତେ ଚ କଲୌ ପିତଃ । ଏକଵର୍ଣା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵର୍ଣାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ
ତାହା ପରେ, କଳିଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ହେ ପିତା; ସମସ୍ତ ଚାରି ଜାତି ଏକ ହୋଇଯିବ।
ନ ମନ୍ତ୍ରପୂତୋଦ୍ଵାହଶ୍ଚ ନ ହି ସତ୍ଯଂ ନ ଯ କ୍ଷମା । ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵୀକାରରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଗ୍ରାମ୍ଯଧର୍ମପ୍ରଧାନତଃ
ମନ୍ତ୍ରପୂତ ବିବାହ ନ ହେବ, ସତ୍ୟ ଓ କ୍ଷମା ନ ରହିବ; ଲୋକମାନେ ସଦା ନାରୀ ଅଧିଗ୍ରହଣରେ ରତ ରହିବେ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ପ୍ରଧାନ ହେବ।
ନ ଯଜ୍ଞସୂତ୍ରଂ ତିଲକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣନାଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । ସଂଧ୍ଯାଶାସ୍ତ୍ରଵିହୀନାଶ୍ଚ ଵିପ୍ରଵଂଶାଃଶ୍ରୁତା ଅପି
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର କିମ୍ବା ତିଳକ ପିନ୍ଧିବେ ନାହିଁ; ଦ୍ୱିଜବଂଶୀମାନେ ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ।
ସର୍ଵୈଃ ସାର୍ଧ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଭକ୍ଷଣଂ ନିଯମଚ୍ଯୁତମ୍ । ଅଭକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷା ଲୋକାଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଲମ୍ପଟାଃ
ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥିରେ ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଖାଆନ୍ତି; ଲୋକେ ଭଲ ଓ ଖରାପ, ଦୁହେଁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି, ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଲୋଭରେ ଲିପ୍ତ।
ନାରୀଷୁ ନ ସତୀ କାଚିତ୍ପୁଂଶ୍ଚଲୀ ଚ ଗୃହେ ଗୃହେ । କରୋତି ତର୍ଜନଂ କାନ୍ତଂ ଭୃତ୍ଯତୁଲ୍ଯଂ ଚ କମ୍ପିତମ୍
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେହି ସତୀ ନାହାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଘରେ ଗୃହଣୀମାନେ ପତିଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଭୃତ୍ୟ ସମାନ ମାନି ତାଡ଼ନ୍ତି ଓ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି।
ଜାରାଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ମିଷ୍ଟାନ୍ନଂ ତାମ୍ବୂଲଂ ଵସ୍ତ୍ରଚନ୍ଦନମ୍ । ନ ଦଦାତ୍ଯେଵ ଚାଽଽହାରଂ ସ୍ଵାମିନେ ଦୁଃଖିନେ ପିତଃ
ସେ ଜାରକୁ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଦୁଃଖିତ ପତିକୁ ଖାଇବାକୁ କିଛି ଦିଏ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରେଣ ଭର୍ତ୍ସିତସ୍ତାତଃ ଶିଷ୍ଯେଣ ଭର୍ତ୍ସିତୋ ଗୁରୁଃ । ପ୍ରଜାଭିସ୍ତାଡିତୋ ଭୂପୋ ଭୂପେନ ପୀଡିତାଃ ପ୍ରଜାଃ
ପୁଅ ଠାରୁ ବାପା ଗାଳି ଖାଏ, ଛାତ୍ର ଠାରୁ ଗୁରୁ ଗାଳି ଖାଏ, ପ୍ରଜାମାନେ ରାଜାକୁ ମାଡ଼ନ୍ତି, ରାଜା ପ୍ରଜାମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରେ।
ଦସ୍ଯୁଚୋରେଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପରିପୀଡିତାଃ । ସସ୍ଯହୀନା ଚ ଵସୁଧା କ୍ଷୀରହୀନାଶ୍ଚ ଧନେଵଃ
ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଡକାତ ଓ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ଜମିରେ ଫସଲ ନାହିଁ, ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ହୀନ।
ସ୍ଵଲ୍ପକ୍ଷୀରେ ଘୃତଂ ନାସ୍ତି ନଵନୀତଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । ସତ୍ଯହୀନା ଜନାଃ ସର୍ଵେ ନିତ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯା ଵଦନ୍ତି ଚ
ଅଳ୍ପ ଦୁଧରେ ଘିଅ ମିଳେ ନାହିଁ, ନିତ୍ୟ ନବନୀତ ଅଭାବ; ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି।
ଶୌଚସଂଧ୍ଯାଶାସ୍ତ୍ରହୀନା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୃଷଵାହକାଃ । ସୂପକାରାଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଶଵଦାହକାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୌଚ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ମୃଗଦଳା ଚଳାନ୍ତି; ରନ୍ଧନ କାମ ଶୂଦ୍ରମାନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଶବ ଦାହ କରନ୍ତି।
ଶୂଦ୍ରସ୍ତ୍ରୀନିରତାଃ ଶଶ୍ଵଚ୍ଛୂଦ୍ରା ଵିପ୍ରଵଧୂରତାଃ । ଖାଦନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ପରିପାଚକାଃ
ଶୂଦ୍ରମାନେ ସଦା ଶୂଦ୍ର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘରର ଜଣେ ମହିଳା ପ୍ରତି ଲୋଭୀ; ଯିଏ ରନ୍ଧେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ।
ମାତୁଃ ପରାଂ ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀଂ ଶୂଦ୍ରା ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଲମ୍ପଟାଃ । ଭୃତ୍ଯଶ୍ଚ ହତ୍ଵା ରାଜାନଂ ସ୍ଵଯଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଲୋଭୀ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମାଲିକଙ୍କ ମାଁର ପତ୍ନୀକୁ ଦଳବଳରେ ନେଇଯାଆନ୍ତି; ଏକ ଭୃତ୍ୟ ରାଜାକୁ ମାରି ନିଜେ ରାଜା ହୁଏ।
ନାରୀ ହତ୍ଵା ପତିଂ କାମାଦ୍ଭଜେଜ୍ଜାରଂ ଚ କୌତୁକାତ୍ । ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ପିତରଂ ହତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ଭୂପୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏକ ନାରୀ ଚାହିଦାରେ ପତିକୁ ମାରି, ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଜାର ସହ ରହେ; ପୁଅ ବାପାକୁ ମାରି ନିଜେ ରାଜା ହୁଏ।
ସର୍ଵେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦନିରତାଃ ଶିଶ୍ନୋଦରପରାଯଣାଃ । ଵଙ୍ଖରା ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ କୁତ୍ସିତାଶ୍ଚ କୁଚୈଲକାଃ
ସମସ୍ତେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଲିନ, ଦେହ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ; ଟେଢ଼ା, ରୋଗୀ, ଅପମାନିତ ଓ ମେଳା ଜମା ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ଵିକ୍ଷୁଣ୍ଣମନ୍ତ୍ରଲିପ୍ତାଶ୍ଚ ମିଥ୍ଯାମନ୍ତ୍ରପ୍ରଚାରକାଃ । ଜାତିହୀନାଶ୍ଚ ଗୁରଵୋ ଵଯୋହୀନାଶ୍ଚ ନିନ୍ଦକାଃ
ବିକୃତ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି, ମିଥ୍ୟା ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି; ଜାତି ଓ ବୟସ ନଥିବା ଲୋକ ଗୁରୁ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
ରାଜାନଶ୍ଚାପି ମଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯଵନା ଧର୍ମନିନ୍ଦକାଃ । ସତ୍କୀର୍ତିମପି ସାଧୂନାଂ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୁନ୍ମୂଲନଂ ମୁଦା
ରାଜା, ମଲେଚ୍ଛ ଓ ବିଦେଶୀମାନେ ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମଧୁର ନାମକୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ପିତୃଦେଵଦ୍ଵିଜାତୀନାମତିଥୀନାଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । ପୂଜା ନାସ୍ତି ଗୁରୂଣାଂ ଚ ପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ପୂଜନଂ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ
ପିତୃ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପୂଜା ନିତ୍ୟ ନାହିଁ; ନାରୀମାନେ ଗୁରୁ ଓ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ତ୍ରୀବନ୍ଧୂନାଂ ଗୌରଵଂ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚ ସତତଂ ପିତଃ । ଚୋରଃ ସତ୍କୁଲଜାତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଦେଵସ୍ଵହାରକଃ
ନାରୀଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ ବା ନାରୀମାନେ ସତତ ସମ୍ମାନ ନାହିଁ, ହେ ବାପା; ଏକ ଚୋର, ଯଦିଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଚୋରି କରେ।
ମାନଂ ଵହନ୍ତି ଲୋଭେନ ଯୁଗଧର୍ମେଣ କୌତୁକାତ୍ । ଦେଵାଯତନହୀନଂ ଚ ଜଗତ୍ସର୍ଵ ଭଯାକୁଲମ୍
ଲୋକେ ଲୋଭ ଓ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା କୃତ୍ରିମ ମାନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦେଉଳ ହୀନ ଓ ଭୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅରାଜକଂ ଚ ଦୁର୍ନୀତଂ ସଂତତଂ କଲିଦୋଷତଃ । ବୁଭୃକ୍ଷିତାଃ କୁଚୈଲାଶ୍ଚ ଦରିଦ୍ରା ଵ୍ଯାଧିନୋ ନରାଃ
କଳିଯୁଗର ଦୋଷରେ ରାଜ୍ୟ ନଥିବା, ଦୁର୍ନୀତି ସଦା ଚାଲିଥାଏ; ଲୋକେ ଭୁଖା, ମେଳା ଜମା ପିନ୍ଧି, ଦରିଦ୍ର ଓ ରୋଗୀ।
କପର୍ଦକଘଟାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ହି ଘଟେଶ୍ଵରଃ । ଵୃଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଷ୍ଟସମା ଲୋକା ଵୃକ୍ଷାଃଶାକସମାସ୍ତଥା
ରାଜା କପର୍ଦ୍ଦକ ଓ ମଟିଘଡ଼ିର ଦେଖାଶୁଣା କରେ, ସେ ମଟିଘଡ଼ିର ମାଲିକ; ଲୋକମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଆଂଠି ପରି ଛୋଟ, ଗଛ ତାଙ୍କର ଶାଖା ପରି ଛୋଟ।
ତାଲାନାଂ ନାରିକେଲାଣାଂ ପନସାନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ଫଲାନି ସର୍ଷପାଣ୍ଯେଵ ତତ୍କ୍ଷୁଦ୍ରଂ ଚ ତତଃ ପରମ୍
ତାଳ, ନାରିକେଳ, ପନସ ଓ ଏଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳ, ଛୋଟ ଛୋଟ ଦାଣା ଓ ତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧମ ଯେଉଁଠି ମିଳେ—
ଜଲଭାଜନପାତ୍ରେଣ ସସ୍ଯେନ ଵାସସା ତଥା । ଵିହୀନଂ ମନ୍ଦିରଂ ସର୍ଵଂ ଗୃହାଣାମପରିଷ୍କୃତମ୍
ଯେଉଁ ଘରରେ ପାଣି ରଖିବା ପାତ୍ର, ଧାନ୍ୟ ଓ ପୋଶାକ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘର ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ—
ଗନ୍ଧକେନ ପରିଵୃତଂ ଦୀପହୀନଂ ତମେଯୁତମ୍ । ହିଂସ୍ରଜନ୍ତୁଭଯାଦ୍ଭୀତା ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଚ ପାପିନଃ
ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ରହିଛି, ଦୀପ ନାହିଁ, ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଛି, ହାନିକାରକ ପଶୁପାଖି ଭୟରେ ଲୋକେ ଅତି ଭୟଭୀତ ଓ ସମସ୍ତେ ପାପୀ—
ସର୍ଵେ ଚ କଲହାଵିଷ୍ଟା ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ । ରୂପଵତ୍ଯୋ ନ କାମିନ୍ଯୋ ନରାଶ୍ଚାପି ନ ରୂପିଣଃ
ସମସ୍ତେ ଝଗଡାରେ ଲିପ୍ତ, ଜଣେ ଜଣେ ଝଗଡାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଜଣାନୀମାନେ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରତିରସରେ ଅନାସକ୍ତ, ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ରୂପହୀନ—