ଭଵାନ୍ଧନ୍ଯୋଽସ୍ତି କ୍ଷୀରୋଦ ତେନୋକ୍ତୋ ନାହମେଵ ଚ । ଧନ୍ଯା ଵସୁଂଧରା ଦେଵୀ ଯତ୍ରୈଵ ସପ୍ତସାଗରାଃ
ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ହେ କ୍ଷୀରସାଗର, ଏଭଳି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଧନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଭୂମିଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ସପ୍ତ ସାଗର ଅଛି।
ଧନ୍ଯାଽସି ଵସୁଧେତ୍ଯୁକ୍ତା ନାହମେଵେତ୍ଯୁଵାଚ ସା । ଧନ୍ଯୋଽନନ୍ତୋ ମମାଽଽଧାରଃ କୃଷ୍ଣାଂଶୋ ନାଗରାଡ୍ଵିଭୁଃ
ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ହେ ଭୂମି, ଏଭଳି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ'; ଧନ୍ୟ ଅନନ୍ତ, ମୋ ଆଧାର, ନାଗମାନ୍ୟ ରାଜା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଂଶ।
ମହସ୍ରମୂର୍ଧ୍ନା ମଧ୍ଯେଽହଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଶୂର୍ପେ ଚ ସର୍ଷପଃ । ଧନ୍ଯୋଽସି ଶେଷେତ୍ଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ଧନ୍ଯୋ ନାହମୁଵାଚ ଵୈ
ବଡ଼ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି, ଶୂର୍ପରେ ସରସପ ଭଳି; 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ହେ ଶେଷ', ଏଭଳି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଧନ୍ଯଃ କୂର୍ମୋ ମମାଽଽଧାରୋ ଗଚ୍ଛ ତତ୍ରୈଵ ଵୈ ମୁନେ । ଧନ୍ଯୋଽସି କୂର୍ମେତ୍ଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ନାରଂ ଧନ୍ଯୋଽସ୍ମି ଵୈ ମୁନେ
ଧନ୍ୟ କୁର୍ମ, ମୋ ଆଧାର; ମୁନି, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ; 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ହେ କୁର୍ମ', ଏଭଳି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଵାଯୁନା ଧାର୍ଯମାଣୋଽହଂ ମତ୍ତୋ ଧନ୍ଯତମଶ୍ଚ ସଃ । ଧନ୍ଯୋଽସୀତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପଵନୋ ଧନ୍ଯୋ ନାହମୁଵାଚ ସଃ
ମୁଁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ସେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ; 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ', ବାୟୁକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଧନ୍ଯଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଵିଧାତା ଜଗତାମପି । ଧନ୍ଯୋଽସି ତତ୍ର ଧାତା ଚ ଧନ୍ଯୋ ନାହମୁଵାଚସଃ
ଧନ୍ୟ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ', ଧାତାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଧନ୍ଯୋ ମହେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଗୁରୋର୍ଗୁରୁଃ । ସର୍ଵାରାଧ୍ଯଃ ସର୍ଵପୂଜ୍ଯୋ ଧର୍ମରୂପଃ ସନାତନଃ
ମହେଶ୍ୱର ଦେବ ଧନ୍ୟ, ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଗୁରୁ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦରିତ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଚିରକାଳୀନ।
କାଲକାଲଶ୍ଚ ସଂହର୍ତା ସ୍ଵଯଂ ମୃତ୍ଯୁଂଜଯଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଧନ୍ଯୋଽସି ତତ୍ର ଶଂଭୁଶ୍ଚ ଧନ୍ଯୋ ନାହମୁଵାଚ ସଃ
ସେ ସମୟର ମଧ୍ୟରେ ସମୟ, ସଂହାରକ, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତିଥିବା ପ୍ରଭୁ। ଏଠି, ଶମ୍ଭୁ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ—ସେ କହିଲେ—ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵାଦୌ ପୂଜନଂ ଯସ୍ଯ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଚ ଗୁରୋର୍ଗୁରୁଃ । ଧନ୍ଯୋ ଗଣେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରଵରଃ ପରଃ
ଯାହାଙ୍କର ପୂଜା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଗଣେଶ୍ୱର ଦେବ ଧନ୍ୟ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସିଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ରେଷୁ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଷୁ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ଚ ପ୍ରାଜ୍ଞେଷୁ ନ ଗଣେଶାତ୍ପରଃ ପୁମାନ୍
ସିଦ୍ଧମାନେ, ମୁନିମାନେ, ଦେବମାନେ, ଶ୍ରୁତିରେ ଯେଉଁଠି ଶୁଣାଯାଏ, ଯୋଗୀମାନେ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନମାନେ—ଗଣେଶଠାରୁ ବଡ଼ କେହି ନାହିଁ।
ନିମ୍ନଗାସୁ ଯଥା ଗଙଗା ତୀର୍ଥେଷୁ ପୁଷ୍କରଂ ଯଥା । ଵେଦପ୍ରଣିହିତୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଧର୍ମସ୍ତଦ୍ଵିପର୍ଯଯଃ
ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଙ୍ଗା, ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କର, ସେପରି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ; ଏହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ।
ଵେଦୋ ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵଯଂ ପୂଜ୍ଯା ଵ୍ଯଵସ୍ଥଯା । ତସ୍ମାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି ପୁରାଣାନି ଚ ସନ୍ତି ଵୈ
ବେଦ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ଆମେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜ୍ୟ। ଏହିଥିରୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ପୁରାଣ ଅଛି।
ଯସ୍ମାନ୍ନିରୂପିତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚେତିହାସଶ୍ଚ ସଂହିତା । ତସ୍ମାଦ୍ଧନ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ଵେଦା ଵଦନ୍ତ୍ଯତ୍ର ମନୀଷିଣାଃ
ଯେଉଁଠାରୁ ଧର୍ମ, ଇତିହାସ ଏବଂ ସଂହିତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ସେହିଠାରୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ସେହି ବେଦ ଧନ୍ୟ।
ଯୂଯଂ ଧନ୍ଯାଶ୍ଚ ମାନ୍ଯାଶ୍ଚେତ୍ଯୁକ୍ତା ଵେଦା ମଯା ତତଃ । ଊଯୁସ୍ତେ ନ ଵଯଂ ଧନ୍ଯା ଯଜ୍ଞସଂଘଶ୍ଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏହିପରି ମୁଁ ବେଦମାନେ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ମାନ୍ୟ କହିଲି; ସେମାନେ କହିଲେ—'ଆମେ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଯଜ୍ଞସଭା ଧନ୍ୟ।'
ଵଯଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାକର୍ତାରୋ ଯଜ୍ଞୌଘଃ ଫଲଦଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଧନ୍ଯଃ ସ ଏଵାପି ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ ମହାମୁନେ
ଆମେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞସଭା ସ୍ୱୟଂ ଫଳଦାୟି। ତେଣୁ, ସେଠି ସେ ଏକମାତ୍ର ଧନ୍ୟ—ଯାଅ, ଯାଅ ମହାମୁନି।
ଧନ୍ଯୋଽସି ଯଜ୍ଞସଂଘୋଽସୀତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତତ୍ର ମଯା ଵିଭୋ । ଊଚୁସ୍ତେ ନ ଵଯଂ ଧନ୍ଯା ଧନ୍ଯଂ କର୍ମ ଶୁଭଂ ମୁନେ
ମୁଁ ସେଠି କହିଲି—'ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞସଭା, ହେ ପ୍ରଭୁ'; ସେମାନେ କହିଲେ—'ଆମେ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି, ଧନ୍ୟ ହେଉଛି ଶୁଭ କର୍ମ।'
ଶୁଭକର୍ମାସି ଧନ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ନାହଂ ଧନ୍ଯମୁଵାଚ ତତ୍ । କର୍ମଣାଂ ଫଲଦାତା ଯଃ କର୍ମହେତୁଶ୍ଚ ସାଂପ୍ରତମ୍
'ତୁମେ ଶୁଭ କର୍ମ କରୁଛ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଧନ୍ୟ ନୁହେଁ'—ଏହିପରି କହାଗଲା; କର୍ମର ଫଳଦାତା, ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମର କାରଣ।
ଧାତୁର୍ଵିଧାତା ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵାଦିଃ ସର୍ଵକାରକଃ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଃ ପରମାତ୍ମା ଚ ଧନ୍ଯୋ ମାନ୍ଯଶ୍ଚନିଶ୍ଚିତମ୍
ଧାତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ପରମାତ୍ମା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ମାନ୍ୟ।
ଧର୍ମାଲଯଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ନ ଦୁଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗଦୀଶ୍ଵରମ୍ । ମଥୁରାମାଗତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପରିପୂର୍ଣତମ୍ ପ୍ରଭୁମ୍
ତାପରେ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ପରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଥୁରାକୁ ଆସିଲେ।
ଯଜ୍ଞାନାଂ ତପସାଂ ଚୈଵ ଵ୍ରତାନାଂ ଶୁଭକର୍ମଣାମ୍ । ଈଶ୍ଵରଂ ଫଲଦାତାରଂ ପରମାତ୍ମାନମେଵ ଚ
ଯଜ୍ଞ, ତପ, ବ୍ରତ ଏବଂ ଶୁଭ କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁ, ଫଳଦାତା ଏବଂ ପରମାତ୍ମା ଏକମାତ୍ର।
କାରଣଂ କାରଣାନାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ପୁରଃସରମ୍ । ଧନ୍ଯୋଽସୀତି ମଯୋକ୍ତଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଭିଃ ସହେତି ଚ
ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ' କହିଲି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେନ ଭଗଵତା କଥିତଂ ସର୍ଵକାରଣମ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଭିଶ୍ଚ ଫଲଦୋ ହତଯଜ୍ଞୋ ଙ୍ଯଦକ୍ଷିଣାଃ
ଏପରି ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, ସମସ୍ତ କାରଣକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରି; ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣା ବିନା ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଦକ୍ଷିଣା ଵିପ୍ରମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତତ୍କାଲେ ତୁ ନ ଦୀଯତେ । ଏକରାତ୍ରେ ଵ୍ଯତୀତେ ତୁ ତଦ୍ଦାନଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦକ୍ଷିଣା ତା ସମୟରେ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ଏକ ରାତି ପରେ ଦେଲେ ସେ ଦାନ ଦୁଇଗୁଣା ହେବା ଉଚିତ।
ମାସେ ଶତଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିମାସେ ତୁ ସହସ୍ରକମ୍ । ସଂଵତ୍ସରେ ଵ୍ଯତୀତେ ତୁ ସ ଦାତା ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏକ ମାସରେ ଏହା ଶତଗୁଣା, ଦୁଇ ମାସରେ ହଜାର ଗୁଣା; ଏକ ବର୍ଷ ହେଲେ ଦାତା ନରକକୁ ଯାଏ।
ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ସହସ୍ରଂ ଚ ମୂତ୍ରକୁଣ୍ଡେ ନିପତ୍ଯ ଚ । ତତଶ୍ଚାଣ़୍ଡାଲତାଂ ଯାତି ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ପାତକୀ
ପାପୀ ଲୋକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁତ୍ରର ଗଡ଼ିଆରେ ପଡ଼ି ରହିଥାଏ, ତା'ପରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଦାତ୍ରା ନ ଦୀଯତେ ଦାନଂ ଗ୍ରହୀତ୍ରା ଚେନ୍ନ ଗୃହ୍ଯତେ । ଉଭୌ ତୌ ନରକଂ ପ୍ରାପ୍ତୌ ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ସହସ୍ରକମ୍
ଦାତା ଦାନ ନଦେଲେ କିମ୍ବା ଗ୍ରହୀତା ନେଇନାହାନ୍ତି, ଦୁହେଁ ହଜାର ବର୍ଷ ନରକରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ଯଜମାନଶ୍ଚ ଚାଣ୍ଡାଲୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତତ୍ପୁରୋହିତଃ । ଵ୍ଯାଧିଯୁକ୍ତାଵୁଭୌ ତୌ ଚ ପାପିନୌ କର୍ମଣଃ ଫଲାତ୍
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ, ଦୁହେଁ ତାଙ୍କର ପାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ଚାଣ୍ଡାଳ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯୋ ଜହସୁର୍ଵିସ୍ମଯଂ ଯଯୁଃ । ଵିସ୍ମଯଂ ଚ ଯଯୌ ନନ୍ଦସ୍ତତ୍ଯାଜ ପୁତ୍ରଭାଵକମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ହସିଲେ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ପିତୃଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ରୁରୋଦ ଚ ସଭାମଧ୍ଯେ ଲଜ୍ଜାହୀନଃ ଶୁଚାଽଽକୁଲଃ । ତ୍ଯଜ ମୌହମିତୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବୋଧଯାମାସ ପାର୍ଵତୀ
ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଭାସି ନନ୍ଦ କାନ୍ଦିଲେ; ପାର୍ବତୀ 'ମୂଢ଼ତା ଛାଡ଼' ବୋଲି କହି, ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଲେ।
ନନ୍ଦ ଉଵାଚ ଅମୂଲ୍ଯରତ୍ନଂ ମାଣିକ୍ଯଂ ଯଥା କୁଜନ୍ମନୋ ଗୃହେ । ସ୍ଥିତଂ ତେନ ଚ ଦେଵେଶ ତଥାଽହଂ ଵଞ୍ଚିତଃ ପ୍ରଭୋ
ନନ୍ଦ କହିଲେ: ଯେପରି ଅମୂଲ୍ୟ ମାଣିକ୍ୟ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକର ଘରେ ରହି ଅପଚୟ ହୁଏ, ସେପରି ହେଇ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଠକାଯାଇଛି, ହେ ଦେବେଶ, ହେ ପ୍ରଭୁ।