ସହସ୍ରଯୋଜନୋର୍ଧ୍ଵଶ୍ଚ ପରିତଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଗୁଣଃ । ଗୋପୀନାଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଶ୍ଚ ସର୍ଵଵାଞ୍ଛାଫଲପ୍ରଦଃ
ସେ ବଟବୃକ୍ଷ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଚାରିଗୁଣା ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ବୃକ୍ଷ ଗୋପୀମାନଙ୍କର କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ।
କ୍ରୀଡାନ୍ଵିତୈରାଵୃତଶ୍ଚ ରାଧାଦାସୀତ୍ରିଲକ୍ଷକୈଃ । ଵିରଜାତୀରନିରାଣାଂ ଵାଯୁନା ଶୀତଲେନ ଚ
ତିନି ଲକ୍ଷ ରାଧା ଖେଳାରେ ଲିନ ହୋଇ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଘେରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭିରଜା ନଦୀର କୂଳରୁ ଶୀତଳ ମଲୟ ପବନ ବହୁଛି।
ପୁଷ୍ପାନ୍ଵିତେନ ମନ୍ଦେନ ପଵିତ୍ରଶ୍ଚ ସୁଗନ୍ଧିନା । ଦାସୀଗଣୈରସଂଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵୃନ୍ଦାଵନଵିନୋଦିନୀ
ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିବା ମୃଦୁ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପବନ, ଅସଂଖ୍ୟ ଦାସୀମାନଙ୍କ ସମୂହ ଦ୍ୱାରା ବୃନ୍ଦାବନ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ତତ୍ର କ୍ରୀଡତି ରାଧା ସା ମମ ପ୍ରାଣାଧିଦେଵତା । ସେଯଂ ଶ୍ରୀଦାମଶାପେନ ଵୃଷଭାନସୁତାଽଧୁନା
ସେଠି ମୋର ପ୍ରାଣର ଦେବୀ ରାଧା ଖେଳ କରୁଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀଦାମଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବୃଷଭାନୁଙ୍କ ଝିଅ ହୋଇଛନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈଃ ସିଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ରୈର୍ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈଃ ପୂଜିତା ଵ୍ରଜ । ସିଦ୍ଧୈର୍ଗୁଣୈର୍ବଲୈର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଜ୍ଞାନଯୋଗୈଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯଯା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମୁନିମାନେ, ଶକ୍ତି, ଗୁଣ, ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନେ ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ତାତ ସର୍ଵପ୍ରକାରେଣ ଵନ୍ଦ୍ଯା ସତ୍ସଦୃଶୀ ପ୍ରିଯା । ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ ନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନାଂ ଚ ଵର୍ଣନମ୍
ହେ ବାପା, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ପୂଜ୍ୟ, ସଦ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଏଭଳି ଭାବେ, ହେ ନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଅଥ ପଞ୍ଚାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵର୍ଣାନାଂ ଚ ଚତୁର୍ଣାଂ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଵିପାକଂ କର୍ମଣାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମପି
ନନ୍ଦ କହିଲେ: ଏବେ ମୋତେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ବିଷୟରେ, କଣ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, କଣ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ଏବଂ କାରଣର କାରଣ ବିଷୟରେ କହ।
କଥଯସ୍ଵ ମହାଭାଗ କାରଣାନାଂ ଚ କାରଣମ୍ । ତ୍ଵତ୍ତୋଽନ୍ଯଂ କଂ ଚ ପୃଚ୍ଛାମି ନିତାନ୍ତଂ ସନ୍ତମୀଶ୍ଵରମ୍
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ କ'ଣ, ଏହି କଥା କୃପାକରି କହ। ତୁମ୍ଭିନ୍ ଛଡ଼ା ଆଉ କାହାକୁ ପଚାରିବି, ହେ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଈଶ୍ୱର?
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚତୁର୍ଣାଂ ଚ ଵର୍ଣାନାଂ ଚ ଯଥୋଚିତମ୍ । ଵେଦୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୂଯତା ତାତ ସାଵଧାନଂ ନିଶାମଯ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ କ'ଣ ଖାଇବେ, କ'ଣ ଖାଇବେ ନାହିଁ, ବେଦରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ହେ ବାପା, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଅଯଃପାତ୍ରେ ପଯଃପାନଂ ଗଵ୍ଯଂ ସିଦ୍ଧାନ୍ନମେଵ ଚ । ଭୃଷ୍ଟାଦିକଂ ପଧୁ ଗୁଡଂ ନାଲିକେରୋଦକଂ ତଥା
କଞ୍ଚା ଭାଣ୍ଡରେ ଦୁଧ ପିଇବା, ଗୋଧନ୍ୟ, ପକା ଖାଦ୍ୟ, ଭୁନା ଜିନିଷ, ଗୁଡ଼ ଏବଂ ନାଡ଼ିଆ ପାଣି—
ଫଲଂ ମୂଲଂ ଚ ଯତ୍କିଂଚିଦଭକ୍ଷଯଂ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଦଗ୍ଧାନ୍ନଂ ତପ୍ତସୌଵୀରମଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଵ୍ରହ୍ମନିର୍ମିତମ୍
ମନୁ କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଫଳ କିମ୍ବା ମୂଳ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାହା ଖାଇବା ନିଷେଧ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି, ପୁଡ଼ି ଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଗରମ ଖଟା ପାନୀୟ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନାଲିକେରୋଦକଂ କାଂସ୍ଯେ ତାମ୍ରପାତ୍ରେ ସ୍ଥିତଂ ମଧୁ । ଗଵ୍ଯଂ ଚ ତାମ୍ରପାତ୍ରସ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ମଦ୍ଯଂ ଘୃତଂ ଵିନା
କାଂସ୍ୟ ଭାଣ୍ଡରେ ନାଡ଼ିଆ ପାଣି, ତାମ୍ବା ଭାଣ୍ଡରେ ମଧୁ, ତାମ୍ବା ଭାଣ୍ଡରେ ଗୋଧନ୍ୟ ଏବଂ ଘୃତ ଛଡ଼ା ସମସ୍ତ ମଦ୍ୟ—
ତାମ୍ରପାତ୍ରେ ପଯଃପାନମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଘୃତଭୋଜନମ୍ । ଦୁଗ୍ଧଂ ସଲଵଣଂ ଚୈଵ ସଦ୍ଯୋ ଗୋମାଂସଭକ୍ଷଣମ୍
ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ଦୁଧ ପିବିବା, ଅନ୍ୟର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଇବା, ଲୁଣ ମିଶିତ ଦୁଧ ଖାଇବା, ଏବଂ ଗୋମାଂସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଖାଇବା—ଏସବୁ କାମ କରିବା ନିଷେଧ।
ଅଭକ୍ଷ୍ଯଂ ମଧୁମିକ୍ଷଂ ଚ ଘୃତଂ ତୈଲଂ ଗୁଡଂ ତଥା । ଆର୍ଦ୍ରକଂ ଗୁଡସଂଯୁକ୍ତମଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତିସଂମତମ୍
ମଧୁ, ଶିନ୍ଧ, ଘିଅ, ତେଲ, ଗୁଡ଼, ଏବଂ ଗୁଡ଼ ମିଶିତ ଆଦା—ଏସବୁ ଖାଇବା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅନୁଚିତ।
ପୀତଶେଷଜଲଂ ଚୈଵ ମାଘେ ଚ ମୂଲକଂ ତଥା । ଜପାଦିକଂ ଚ ଶଯନେ ସଦା ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ପିଇ ହେବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ, ମାଘ ମାସରେ ମୂଳା, ଏବଂ ଶୟନ କାଳରେ ଜପ ଓ ଏପରି କାମ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵିର୍ଭୋଜନଂ ଚ ଦିଵସେ ସଂଧ୍ଯଯୋହ୍ଭୋଜନଂ ତଥା । ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ରାତ୍ରିଶେଷେ ଚ ଧ୍ରୁଵଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଏକ ଦିନରେ ଦୁଇଥର ଭୋଜନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଭୋଜନ, ଏବଂ ରାତିରେ ବଞ୍ଚି ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା—ଏସବୁ କାମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ପାନୀଯଂ ପାଯସଂ ଚୂର୍ଣଂ ଘୁତଂ ଲଵଣମେଵ ଚ । ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ଗୁଡକଂ ଚୈଵ କ୍ଷୀରଂ ତକ୍ରଂ ତଥା ମଧୁ
ପାଣି, ଖିର, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଘିଅ, ଲୁଣ, ଫେରମେଣ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଛାନ୍, ଏବଂ ମଧୁ—
ହସ୍ତାଦ୍ଧସ୍ତଗୃହୀତଂ ଚ ସଦ୍ଯୋ ଗୋମାଂସମେଵ ଚ । କର୍ପୂରଂ ରୌପ୍ଯପାତ୍ରସ୍ଥମଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତିସଂମତମ୍
ହାତରୁ ହାତକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୃତ ଗୋମାଂସ, ଏବଂ ରୌପ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ରଖିଥିବା କର୍ପୁର—ଏସବୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଖାଇବା ଅନୁଚିତ।
ପରିଵେଷଣକାରୀ ଚେଦ୍ଭୋକ୍ତାରଂ ସ୍ପୃଶତେ ଯଦି । ମଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ତଦନ୍ନଂ ଚ ସର୍ଵେଷାମେଵ ସଂମତମ୍
ଯଦି ପରିବେଷଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ତେବେ ସେ ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ମନାଯାଏ।
ନକୁଲାନାଂ ଗଣ୍ଡକାନାଂ ମହିଷାଣାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍ । ସର୍ପାଣାଂ ସୂକରାଣାଂ ଚ ଗର୍ଦଭାନାଂ ଵିଶେଷତଃ
ନକୁଳ, ଗଣ୍ଡକ, ମହିଷ, ପକ୍ଷୀ, ସାପ, ଶୁଆ, ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ଗଧା—ଏମାନଙ୍କର ମାଂସ—
ମର୍ଜାରାଣାଂ ସୃଗାଲାନାଂ କୁକ୍କୁଟାନାଂ ଵ୍ରଜେଶ୍ଵର । ଵ୍ଯାଘ୍ରାଣାମପି ସିଂହାନାଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ମାଂସଂ ନୃଣାଂ ସଦା
ବିଲେଇ, ଶ୍ରୁଗାଳ, କୁକୁଡ଼, ବାଘ, ଏବଂ ସିଂହ—ଏମାନଙ୍କର ମାଂସ, ବ୍ରଜେଶ୍ୱର, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲୌକସାଂ ଚ ନକ୍ରାଣାଂ ଗେଧିକାନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ମଣ୍ଡୂକାନାଂ କର୍କଟାନାଂ ଚୁଞ୍ଚୁକାନାଂ ଚ ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଜଳଉକ, ମଗର, ଗେଧି, ବେଙ୍ଗ, କଙ୍କଡ଼, ଏବଂ ଚୁଞ୍ଚୁକ ଥିବା ପକ୍ଷୀ—ଏମାନଙ୍କର ମାଂସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିଷିଧ।
ଗଵାଂ ଚ ଚମରୀଣାଂ ଚ ନ କଲୌ ମାଂସଭକ୍ଷଣମ୍ । ହସ୍ତିନାଂ ଘୋଟକାନାଂ ଚ ନୃଣାମେଵ ଚ ରକ୍ଷସାମ୍
ଗାଈ ଓ ଚମରୀର ମାଂସ କଳିଯୁଗରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସର ମାଂସ ମଧ୍ୟ ନିଷିଧ।
ଦଂଶଶ୍ଚ ମଶକଶ୍ଚୈଵ ମକ୍ଷିକା ଚ ପିପୀନିକା । ଅନ୍ଯେଧାଂ ଚ ନିଷିଦ୍ଧାନାଂ ଲୋକେ ଵେଦେ ଵ୍ରଜେଶ୍ଵର
ମାଛି, ମଶା, ମକୁଡ଼ି, ପିପିଳିକା ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ ନିଷିଧ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ଲୋକ ଓ ବେଦରେ, ବ୍ରଜେଶ୍ୱର, ନିଷିଧ ମନାଯାଇଛି।
ଵାନରାଣାଂ ଭଲ୍ଲୁକାନାଂ ଶରଭାଣାଂ ତଥୈଵ ଚ । ନିଷିଦ୍ଧଂ ମୃଗନାଭୀନାଂ ଗର୍ଦଭାନାଂ ଚ ମାଂସକମ୍
ବାନର, ଭଲୁଆ, ଶରଭ, କସ୍ତୁରୀ ହରିଣ, ଏବଂ ଗଧା—ଏମାନଙ୍କର ମାଂସ ନିଷିଧ।
ଅଭକ୍ଷ୍ଯଂ ମହିଷୀଣାଂ ଚ ଦୁଗ୍ଧଂ ଦଧି ଘୃତଂ ତଥା । ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ଚ ତଥା ତତ୍ର ଵିପ୍ରାଣାଂ ନଵନୀତକମ୍
ମହିଷୀର ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ଫେରମେଣ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ନବନୀତ—ଏସବୁ ଖାଇବା ଅନୁଚିତ।
ମାଂସମୁଚ୍ଛୈଃଶ୍ରଵସକଂ ତସ୍ଯ ଦୁଗ୍ଧାଦିକଂ ତଥା । ଵର୍ଣାନାଂ ଚ ଚତୁର୍ଣାଂ ଚାପ୍ଯଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତମ୍
ଉଚ୍ଛୈଃଶ୍ରବାସ ଘୋଡ଼ାର ମାଂସ, ଦୁଧ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ଚାରି ଜାତିର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନୁଚିତ ମନାଯାଇଛି।
ଅଭକ୍ଷ୍ଯମାର୍ଦ୍ରକଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ରଵେର୍ଦିନେ । ପର୍ଯୁଷିତଂ ଚଲଂ ଚାନ୍ନଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଦୁଗ୍ଧମେଵ ଚ
ରବିବାରରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦା ଖାଇବା ଅନୁଚିତ; ପୁରୁଣା ଓ ଖରାବ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଷିଧ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ।
ଵର୍ଣାନାଂ ଚ ଚତୁର୍ଣାଂ ଚାପ୍ଯଵୀରାନ୍ନସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣମ୍ । ତଦନ୍ନଂ ଚ ସୁରାତୁଲ୍ଯଂ ଗୋମାଂସାଧିକମେଵ ଚ
ଚାରି ଜାତିର ପାଇଁ ଅବୀର ଅନ୍ନ ଖାଇବା ନିଷିଧ; ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ମଦ ସମାନ ଓ ଗୋମାଂସ ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଷ୍ଟ ମନାଯାଏ।
ଅଵୀରାନ୍ନଂ ଚ ଯୋଭୁଙ୍କ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜ୍ଞାନଦୁର୍ବଲଃ । ପିତୃଦେଵାର୍ଚନଂ ତସ୍ଯ ନିଷ୍ଫଲଂ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍
ଯଦି ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅବୀର ଅନ୍ନ ଖାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ପିତୃ ଓ ଦେବତା ପୂଜା ଫଳଦାୟି ହୁଏ ନାହିଁ, ମନୁ କହିଛନ୍ତି।