ସଂସାରେ ଚାନୃତେ ଵତ୍ସ ଦଂପତ୍ଯୋଃ ପ୍ରୀତିରେଵ ଚ । ପରସ୍ପରଂ ଚ ସମତା ପ୍ରିଯସୌଭାଗ୍ଯମୀପ୍ସିତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଦମ୍ପତିଙ୍କର ପ୍ରେମ ଓ ପରସ୍ପର ସମତା ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଭାଗ୍ୟ।
ଦଂପତ୍ଯୋଃ ସମତା ନାସ୍ତି ଯତ୍ର-ଯତ୍ର ହି ମନ୍ତିରେ । ଅଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ ଵିଫଲଂ ଜୀଵନଂ ତଯୋଃ
ଯେଉଁଠି ଦମ୍ପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ରହିଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ।
ସୁସ୍ଵାମିନାଂ ଵିଭେଦଶ୍ଚ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ଯୋଷିତାମ୍ । ଶୋକସଂତାପବୀଜଂ ଚ ଜୀଵିତଂ ମରଣାଧିକମ୍
ଭଲ ସ୍ୱାମୀଥିବା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ବିଚ୍ଛେଦ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମୂଳ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗରଣେ ଚାପି ପତିଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ଯୋଷିତଃ । ପତିରେଵ ଗୁରୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ। ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଗୁରୁ।
ଅସ୍ମାତ୍ତଵଯି ଗତେ ନାଥେ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସଂପ୍ରାପ ରାଧିକା । ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ତୃଣାଚ୍ଛନ୍ନେ ଚ ଭୂତଲେ
ତୁମେ, ନାଥ, ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାଧିକା ଅଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତି ଘାସ ଢାକା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମଯା ଦତ୍ତଂ ମୁଖେଽସ୍ଯାଶ୍ଚ ଶୀତଲଂ ଜଲମୁତ୍ତମମ୍ । ତଦା ଶ୍ଵାସୋ ବଭୂଵାସ୍ଯାଶ୍ଚେତନଂ ବାଲ୍ଯମେଵ ଚ
ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଶୀତଳ ଓ ଉତ୍ତମ ପାଣି ଦେଲି। ତାପରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଫେରିଲା ଏବଂ ସେ ଶିଶୁ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି।
କ୍ଷଣଂ ଵଦତି ହେ ନାଥ ହେ କୃଷ୍ଣେତି କ୍ଷଣଂ ସଖୀ । କ୍ଷଣଂ ରୋଦିତି ସଂତପ୍ତା ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତତ୍କ୍ଷଣମ୍
କେବେ ରାଧା କହୁଛନ୍ତି, 'ହେ ନାଥ, ହେ କୃଷ୍ଣ', କେବେ ସହେଳୀ କଥା କହୁଛି, କେବେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୁଣି ଅଚେତନ ହୁଅନ୍ତି।
ରାଧିକାଯାଃ ଶରୀରଂ ଚ ସଂତପ୍ତଂ ଵିରହାନଲୈଃ । ଦଗ୍ଧଲୋହଯଷ୍ଟିସମମସ୍ପୃଶ୍ଯମନଲୋପମମ୍
ବିରହ ଅଗ୍ନିରେ ତପି ରାଧିକାଙ୍କ ଶରୀର ଗରମ ଲୋହ ଦଣ୍ଡ ସମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଛୁଇଁବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗନଣେ ରାତ୍ରୌ ଦିଵସେ ଚ ଗୃହେ ଵନେ । ଜଲେ ସ୍ଥଲେ ଚାନ୍ତରିକ୍ଷେଽଭ୍ଯୁଦଯେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ରାତି ଓ ଦିନରେ, ଘରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ପାଣି ଉପରେ, ଜମିନ ଉପରେ, ଆକାଶରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ—
ନାସ୍ତି ଭେଦଶ୍ଚ ରାଧାଯା ମୃତତୁଲ୍ଯା ଜଡାକୃତିଃ । ଶଶ୍ଵତ୍ପଶ୍ଯତି ସ୍ଥାନସ୍ଥା ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁମଯଂ ଜଗତ୍
ରାଧାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଦୂରତା ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦେହ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭଳି ଶାନ୍ତ ରହେ; ସେ ଯେଉଁଠି ଥାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁମୟ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ନିଗ୍ଧପଙ୍କେ ପଙ୍କଜାନାଂ ସଜଲାନି ଦଲାନି ଚ । ନିପତ୍ଯ ତତ୍କୃତେ ତଲ୍ପେ ସୁଷ୍ଵାପ ଵିରହାତୁରା
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗବିଧୁରା ହୋଇ, ଭିଜା କାଦି ଉପରେ, ପଦ୍ମ ଓ ତାହାର ଭିଜା ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୁଇ ରହିଲେ।
ସେଵିତା ସା ପ୍ରିଯାଲୀଭିଃ ସଂତତଂ ଶ୍ଵେତଚାମରୈଃ । ଚନ୍ଦନଦ୍ରଵସଂସିକ୍ତା ସ୍ନିଗ୍ଧଵସ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତା
ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖୀମାନେ ସେଉଁଠି ସେବା କରୁଥିଲେ, ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ପଖା ଝାଲୁଥିଲେ, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଦେଉଥିଲେ, ମୃଦୁ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଦେଉଥିଲେ।
ରାଧାଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେଣ ପଙ୍କଃ ସଂପ୍ରାପ ଶୁଷ୍କତାମ୍ । ସ୍ନିଗ୍ଧାନି ପଦ୍ମପତ୍ରାଣି ବଭୂଵୁର୍ଭସ୍ମସାତ୍କ୍ଷଣମ୍
ରାଧାଙ୍କ ଦେହ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତ, କାଦି ତୁରନ୍ତ ଶୁଖିଗଲା, ଭିଜା ପଦ୍ମପତ୍ର ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ଛାର ହୋଇଗଲା।
ଚନ୍ଦନଂ ଶୁଷ୍କତାଂ ପ୍ରାପ ଵର୍ଣଶ୍ଚମ୍ପକସଂନିଭଃ । ବଭୁଵ କଜ୍ଜଲାକାରଃ କେଶସ୍ଯ ଵର୍ଣତୋ ହରେ
ଚନ୍ଦନ ଶୁଖିଗଲା, ତାହାର ରଙ୍ଗ ଚମ୍ପା ଫୁଲ ଭଳି ହେଲା; ତାଙ୍କ କେଶର ରଙ୍ଗ ଦୀପର କାଜଳ ଭଳି କଳା ହୋଇଗଲା।
ସିନ୍ଦୂରବିନ୍ଦୂ ରୁଚିରଃ ଶ୍ଯାମତାଂ ପ୍ରାପ ତତ୍କ୍ଷଣମ୍ । ଵେଷୋ ଵିଲାସୋ ଲୀଲା ଚ କ୍ରୀଡା ତ୍ଯକ୍ତା ବଭୂଵ ହ
ସୁନ୍ଦର ସିନ୍ଦୂର ତୁରନ୍ତ ଶ୍ୟାମ ହୋଇଗଲା; ତାଙ୍କ ପୋଶାକ, ଭୂଷଣ, ଖେଳ ଓ ଆନନ୍ଦ ସବୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ରତ୍ନମାଲା ତୁ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗତ୍ଵା କୃଷ୍ଣାନ୍ତିକଂ ତଦା । ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଧାହିତକରଂ ପରମ୍
ରତ୍ନମାଳା ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ରାଧାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ।
ରତ୍ନମାଲୋଵାଚ ହେ କୃଷ୍ଣ କମଲାକାନ୍ତ ତ୍ଵଦ୍ଵିଯୋଗେନ ମତ୍ସଖୀ । ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଶୀଘ୍ରଂ ସା ଯଦି ନାଽଽଯାସ୍ଯସି ଧ୍ରୁଵମ୍
ରତ୍ନମାଳା କହିଲେ: 'ହେ କୃଷ୍ଣ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତୁମ ସହ ବିୟୋଗରେ ମୋ ସଖୀ ଶୀଘ୍ର ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ, ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ନ ଆସ।'
ଵିଚାର୍ଯ ମନସା କୃଷ୍ଣ ଯତ୍ତତ୍ସମୃଚିତଂ କୁରୁ । ନ ଭଵେତ୍କାମିନୀହତ୍ଯା ଯେନ ନୀତିଵିଶାରଦ
'ମନରେ ଭାବି, ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କର, ଯେପରି ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରେମିକା ନାଶ ନ ହେଉ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ।'
ରତ୍ନମାଲାଵାଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯୋଵାଚ ମାଧଵଃ । ହିତଂ ସତ୍ଯଂ ନୀତିସାରଂ ପରିଣମସୁଖାଵହମ୍
ରତ୍ନମାଳାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମାଧବ ହସି କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଭଲ, ସତ୍ୟ, ନୀତିର ସାର ଓ ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ଦେଉଥିବା।'
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଈଶୋ ଯଦ୍ଯପି ଶକ୍ତୋଽହଂ ନିଷେକଂ ଖଣ୍ଡିତୁଂ ପ୍ରିଯେ । ତଥାଽପି ନ କ୍ଷମୋ ରତ୍ନେ ନିଯତେର୍ନଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ମୁଁ ପ୍ରଭୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବିୟୋଗ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଲି, ରତ୍ନେ, ତଥାପି ନିୟତି ବିପରୀତ କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ।'
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ମର୍ଯାଦା ସ୍ଥାପିତା ମଯା । ତଯା କର୍ମ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ମୁନଯଶ୍ଚ ସୁରା ନରାଃ
ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ମୁଁ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି; ଏହି ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ମୁନି, ଦେବତା ଓ ମଣିଷମାନେ କାମ କରନ୍ତି।
ସୁଦାମଶାପାଦ୍ଵିଚ୍ଛେଦଃ ଶତଵର୍ଷମନୀପ୍ସିତଃ । ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯେଵ ଦଂପତ୍ଯୋରାଵଯୋରେଵ ସୁନ୍ଦରି
ସୁଦାମାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଆମର ଅଚାହିଦା ବିୟୋଗ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଭେଦୋ ଜାଗରଣେଽସ୍ଯାଶ୍ଚ ମଯା ସହ ସୁମଧ୍ଯମେ । ସଂଶ୍ଲେଷଃ ସଂତତଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ମଦ୍ଵରେଣ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାଙ୍କ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ସହ ବିୟୋଗ ରହିବ, ହେ ସୁସ୍ଳିମ୍ବିନୀ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୋ ଦୟାରେ ସେ ସଦା ମୋ ସହ ଏକତା ଅନୁଭବିବେ।
ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ମଯା ଦତ୍ତା ଶୋକଚ୍ଛେଦୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ରାଧାଂ ବୋଧଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯାସ୍ଯାମି ନନ୍ଦମନ୍ଦିରମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ କଟିଯିବ। ରାଧାଙ୍କୁ ଜାଗାଅ—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗତାଂ ନାଥୋ ଯଯୌ ନନ୍ଦାଲଯଂ ପ୍ରତି । ରାଧିକାଂ ବୋଧଯାମାସୁରାଲିସଂଘାଶ୍ଚ ନାରଦ
ଏପରି କହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଓ ନାରଦ, ସଖୀମାନେ ମିଶି ରାଧିକାଙ୍କୁ ଜାଗାଇଲେ।
ଗତ୍ଵା ଗୃହଂ ଚ ପିତରଂ ନନାମ ମାତରଂ ତଥା । ଚକାର ମାତା କ୍ରୋଡେ ଚ ନଵନୀତଂ ଚ ନୂତନମ୍
ଘରକୁ ଯାଇ, ସେ ପିତାଙ୍କୁ ଓ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ମାଆ ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଇ, ନୂତନ ମଖନ ଦେଲେ।
ମାତୃଦତ୍ତଂ ଚ ତାମ୍ବୂଲଂ ଚଖାଦ ଶୀତଲଂ ଜଲମ୍ । ଉଵାସ ତତ୍ର ଜଗତାଂ ନାଥୋ ମାତୃସମୀପତଃ
ମାଆଁ ଦେଇଥିବା ପାନ ଖାଇଲେ ଓ ଶୀତଳ ପାଣି ପିଇଲେ; ସେଠି ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ମାଆଁଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ରହିଲେ।
ସର୍ଵୈର୍ଗୋପସମୂହୈଶ୍ଚ ସେଵିତଃ ଶ୍ଵେତଚାମରୈଃ । ମାଲ୍ଯଚନ୍ଦନତାମ୍ବୂଲଂ ତେ ଚ ତସ୍ମୈ ଦଦୁର୍ମୁଦା
ସମସ୍ତ ଗୋପମାନେ ଧଳା ଚାମର ନେଇ ସେଉଁଠି ସେବା କଲେ; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଓ ପାନ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଲେ।
ଅଥ ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାକ୍ରୂରଃ ସ୍ଵଶରଣଂ ଗତ୍ଵା କଂସେନ ପ୍ରେଷିତଃ । ଚକାର ଶଯନଂ ତଲ୍ପେ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମୀଷ୍ଟାନ୍ନମୁତ୍ତମମ୍
ପରେ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ତାପରେ ଅକୃର ଙ୍କୁ କଂସ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯିବା ପରେ, ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି ଶେଇଲେ।
ସକର୍ପୂରଂ ଚ ତାମ୍ବୂଲଂ ଚଖାଦ ଵାସିତଂ ଜଲମ୍ । ଜଗାମ ନିଦ୍ରାଂ ସୁଖତଃ ସୁଖସଂଭୋଗମାତ୍ରତଃ
କପୂର ମିଶାଇଥିବା ପାନ ଖାଇଲେ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପାଣି ପିଇଲେ; ସେ ସୁଖରେ ଶୁଇ ପଡିଲେ, ମଧୁର ଶୟନର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ।