ଵିହାଯ ରାଧା ନିନ୍ଦ୍ରାଂ ସା ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ସ୍ଵତଲ୍ପତଃ । ନ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ହରୀଂ ଶାନ୍ତଂ କାନ୍ତଂ ଚ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭମ୍
ରାଧା ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି ନିଜ ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣସମ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ହା ନାଥ ରମଣ ପ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣେଶ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭ । ପ୍ରାଣଚୋର ପ୍ରିଯତମ କ୍ଵ ଗତୋଽସୀତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ହା ପ୍ରଭୁ, ରମଣ, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣନାଥ, ପ୍ରାଣବଲ୍ଲଭ, ପ୍ରାଣଚୋର, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ—ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା?—ଏଭଳି ରାଧା କାନ୍ଦି କହିଲେ।
କ୍ଷଣମନ୍ଵେଷଣଂ କୃତ୍ଵା ବଭ୍ରାମ ମାଲତୀଵନମ୍ । ଉଵାସ କ୍ଷଣମୁତ୍ତସ୍ଥୌ କ୍ଷଣଂ ସୁଷ୍ଵାପ ଭୂତଲେ
କିଛି ଖଣ୍ଡ ଖୋଜି ଦେଖି, ସେ ମାଲତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରିଲେ; କିଛି ଖଣ୍ଡ ବସି, ପୁଣି ଉଠିଲେ, ଏବଂ ଭୂମି ଉପରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶୁଇଲେ।
ରୁରୋଦ କ୍ଷଣମତ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ଵିଲଲାପ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଆଗଚ୍ଛାଽଽଗଚ୍ଛ ହେ ନାଥେତ୍ଯେଵସୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ପୁଣିପୁଣି ବିଳାପ କଲେ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର 'ଆସ, ଆସ, ହେ ପ୍ରଭୁ!' ବୋଲି ଡାକିଲେ।
ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସଂପ୍ରାପ ସଂତାପାତ୍ସଂପ୍ତତା ଵିରହାନଲୈଃ । ଭୂତଲେ ଚ ତୃଣାଚ୍ଛନ୍ନେ ପପାତ ଚ ଯଥା ମୃତା
ବିରହ ଅଗ୍ନିରେ ଦୁଃଖରେ ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ତୃଣ ଛାଡ଼ିଥିବା ଭୂମି ଉପରେ ମୃତ ଭଳି ପଡ଼ିଗଲେ।
ଆଯଯୁସ୍ତତ୍ର ଗୋପ୍ଯଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛତସହସ୍ରଶଃ । କାଶ୍ଚିଚ୍ଚାମରହସ୍ତାଶ୍ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚନ୍ଦନଦ୍ରଵମ୍
ସେଠାରେ ଶହେ ହଜାରେ ଗୋପୀମାନେ ଆସିଲେ, କିଛି ଚାମର ହାତରେ ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଆଣିଥିଲେ।
ତାସାଂ ମଧ୍ଯେ ପ୍ରିଯା ଲୀଲା କୃତ୍ଵା ରାଧାଂ ସ୍ଵଵକ୍ଷସି । ମୃତାମିଵ ପ୍ରିଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁରୋଦ ପ୍ରେମଵିହ୍ଵଲା
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସଖୀ ହସିଖେଳ କରି ରାଧାଙ୍କୁ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରଖିଲେ; ପ୍ରିୟାକୁ ମୃତ ଭଳି ଦେଖି, ସେ ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ।
ସଜଲଂ ପଙ୍କଜଦଲଂ ପଙ୍କୋପରି ନିଧାଯ ଚ । ସ୍ଥାପଯାମାସ ତାଂ ରାଧାଂ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟାଂ ଚ ମୃତାମିଵ
ଭିଜା ପଦ୍ମପତ୍ର ମାଟି ଉପରେ ରଖି, ସେମାନେ ରାଧାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଶୁଇଁଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭଳି ଶୁଇଥିଲେ।
ଗୋପୀଭିଃ ସେଵିତାଂ ତତ୍ର ରୁଚିରୈଃ ଶ୍ଵେତଚାମରୈଃ । ଚନ୍ଦନଦ୍ରଵଯୁକ୍ତାଂ ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧଵସ୍ତ୍ରାନ୍ଵିତାଂ ସତୀମ୍
ସେଠାରେ ଗୋପୀମାନେ ସୁନ୍ଦର ଧଳା ଚାମର ଦେଇ, ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଲଗାଇ, ମୃଦୁ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ରାଧାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଦଦର୍ଶ କୃଷ୍ଣସ୍ତତ୍ରୈତ୍ଯ ତାମେଵ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭାମ୍ । ନିଵାରିତଶ୍ଚ ଗୋପୀଭିର୍ବଲିଷ୍ଠାଭିଶ୍ଚ ନାରଦ
କୃଷ୍ଣ ସେଠାକୁ ଆସି, ନିଜ ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୋପୀମାନେ ଓ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଯଥା ନୀତଃ ସାପରାଧୋ ଦଣ୍ଡଥୋ ରାଜଭଟାଦିଭିଃ । ଚକାର ରାଧାଂ କ୍ରୋଡେ ଚ ସମାଗତ୍ଯ କୃପାନିଧିଃ
ଯେପରି ଦୋଷୀକୁ ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଦୟାର ସାଗର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରାଧାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଛାତିରେ ବସାଇ ନେଲେ।
ଚେତନାଂ କାରଯାମାସ ବୋଧଯାମାସ ବୋଧନୈଃ । ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଚେତନାଂ ଦେଵୀ ଦଦର୍ଶ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲାଭାମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ରାଧାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଦେଲେ। ରାଧା ହୁଷ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ବଭୂଵ ସୁସ୍ଥିରା ଦେଵୀ ତତ୍ଯାଜ ଵିରହଜ୍ଵରମ୍ । ଚକାର କାନ୍ତଂ ସା କାନ୍ତା ଗାତ୍ରାଲିଙ୍ଗନମୀପ୍ସିତମ୍
ଦେବୀ ରାଧା ସ୍ଥିର ଓ ସୁସ୍ଥ ହେଲେ, ବିରହର ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ।
ନାନାପ୍ରକାରଶୃଙ୍ଗାରଂ ଚକାର ମଧୁସୂଦନଃ । ଉଵାସ ରତ୍ନତଲ୍ପେ ଚ ରାଧାଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଵକ୍ଷସି
ମଧୁସୂଦନ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୃଙ୍ଗାର କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ। ରାଧାଙ୍କୁ ନିଜ ଛାତି ଉପରେ ବସାଇ ରତ୍ନମଞ୍ଚରେ ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ।
ରାଧାସଖୀ ରତ୍ନମାଲା ଵିଦଗ୍ଧା ସର୍ଵପୂଜିତା । ଉଵାଚ କୃଷ୍ଣଂ ମଧୁରଂ ନୀତିସାରମନୁତ୍ତମମ୍
ରାଧାଙ୍କ ସହେଳୀ ରତ୍ନମାଳା, ଯିଏ ଚତୁର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ, ସେ ମଧୁର କଥାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ନୀତିର ମୂଳ ଉପଦେଶ କଲେ।
ରତ୍ନମାରୋଵାଚ ଶୃଣୁ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରିଣାମସୁଖାଵହମ୍ । ହିତଂ ତଥ୍ଯଂ ନୀତିସାରଂ ଦଂପତ୍ଯୋଃ ପ୍ରୀତିକାରଣମ୍
ରତ୍ନମାଳା କହିଲେ: 'ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା ଶେଷରେ ସୁଖ ଦେଉଛି, ଉପକାରୀ, ସତ୍ୟ ଓ ନୀତିର ସାର, ଦମ୍ପତିଙ୍କର ପ୍ରେମ ହେବାର କାରଣ, ସେଥିରେ କହିବି, ଶୁଣ।'
ସଂମତଂ କାମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ନୀତୌ ଵେଦପୁରାଣଯୋଃ । ଲୌକିକଵ୍ଯଵରାରେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯଂ ସୁଯଶସ୍କରମ୍
ଏହି ଉପଦେଶ କାମଶାସ୍ତ୍ର, ନୀତି, ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ମନ୍ୟ, ଲୋକଜୀବନରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଦେଇଥାଏ।
ନାରୀଣାଂ ଚ ପ୍ରିଯା ମାତା ପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତା ଚ ଵନ୍ଧୁଷୁ । ତତଃ ପ୍ରିଯଶ୍ଚ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଦେଵ ପ୍ରିଯଃ ପତିଃ
ସମ୍ପର୍କମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାଆ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ଭାଇ ପ୍ରିୟ, ପରେ ପୁଅ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାମୀ।
ଶତପୁତ୍ରାତ୍ପ୍ରିଯଃ ସ୍ଵାମୀ ସାଧ୍ଵୀନାଂ ସାଧୁସଂମତଃ । ରସିକାନାଂ ଵିଦଗ୍ଧାନାଂ ନ ହି ଭର୍ତୁଃ ପରଃ ପ୍ରିଯଃ
ସତୀ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଶତପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଏହି ମତ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ଚତୁର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀଠାରୁ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।
ଯଦି ଭର୍ତା ଵିଦଗ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଦଗ୍ଧାନାଂ ସୁଖାଵହଃ । ଅନ୍ଯଥା ଵିଷତୁଲ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଷମଶ୍ଚେତ୍ଖଲଃ ଖଲୁ
ଯଦି ସ୍ୱାମୀ ଚତୁର ହୁଅନ୍ତି, ଚତୁର ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ବିଷ ସମାନ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ସଂସାରେ ଚାନୃତେ ଵତ୍ସ ଦଂପତ୍ଯୋଃ ପ୍ରୀତିରେଵ ଚ । ପରସ୍ପରଂ ଚ ସମତା ପ୍ରିଯସୌଭାଗ୍ଯମୀପ୍ସିତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଦମ୍ପତିଙ୍କର ପ୍ରେମ ଓ ପରସ୍ପର ସମତା ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଭାଗ୍ୟ।
ଦଂପତ୍ଯୋଃ ସମତା ନାସ୍ତି ଯତ୍ର-ଯତ୍ର ହି ମନ୍ତିରେ । ଅଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ ଵିଫଲଂ ଜୀଵନଂ ତଯୋଃ
ଯେଉଁଠି ଦମ୍ପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ରହିଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ।
ସୁସ୍ଵାମିନାଂ ଵିଭେଦଶ୍ଚ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ଯୋଷିତାମ୍ । ଶୋକସଂତାପବୀଜଂ ଚ ଜୀଵିତଂ ମରଣାଧିକମ୍
ଭଲ ସ୍ୱାମୀଥିବା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ବିଚ୍ଛେଦ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମୂଳ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗରଣେ ଚାପି ପତିଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ଯୋଷିତଃ । ପତିରେଵ ଗୁରୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ। ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଗୁରୁ।
ଅସ୍ମାତ୍ତଵଯି ଗତେ ନାଥେ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସଂପ୍ରାପ ରାଧିକା । ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ତୃଣାଚ୍ଛନ୍ନେ ଚ ଭୂତଲେ
ତୁମେ, ନାଥ, ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାଧିକା ଅଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତି ଘାସ ଢାକା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମଯା ଦତ୍ତଂ ମୁଖେଽସ୍ଯାଶ୍ଚ ଶୀତଲଂ ଜଲମୁତ୍ତମମ୍ । ତଦା ଶ୍ଵାସୋ ବଭୂଵାସ୍ଯାଶ୍ଚେତନଂ ବାଲ୍ଯମେଵ ଚ
ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଶୀତଳ ଓ ଉତ୍ତମ ପାଣି ଦେଲି। ତାପରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଫେରିଲା ଏବଂ ସେ ଶିଶୁ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି।
କ୍ଷଣଂ ଵଦତି ହେ ନାଥ ହେ କୃଷ୍ଣେତି କ୍ଷଣଂ ସଖୀ । କ୍ଷଣଂ ରୋଦିତି ସଂତପ୍ତା ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତତ୍କ୍ଷଣମ୍
କେବେ ରାଧା କହୁଛନ୍ତି, 'ହେ ନାଥ, ହେ କୃଷ୍ଣ', କେବେ ସହେଳୀ କଥା କହୁଛି, କେବେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୁଣି ଅଚେତନ ହୁଅନ୍ତି।
ରାଧିକାଯାଃ ଶରୀରଂ ଚ ସଂତପ୍ତଂ ଵିରହାନଲୈଃ । ଦଗ୍ଧଲୋହଯଷ୍ଟିସମମସ୍ପୃଶ୍ଯମନଲୋପମମ୍
ବିରହ ଅଗ୍ନିରେ ତପି ରାଧିକାଙ୍କ ଶରୀର ଗରମ ଲୋହ ଦଣ୍ଡ ସମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଛୁଇଁବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗନଣେ ରାତ୍ରୌ ଦିଵସେ ଚ ଗୃହେ ଵନେ । ଜଲେ ସ୍ଥଲେ ଚାନ୍ତରିକ୍ଷେଽଭ୍ଯୁଦଯେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ରାତି ଓ ଦିନରେ, ଘରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ପାଣି ଉପରେ, ଜମିନ ଉପରେ, ଆକାଶରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ—
ନାସ୍ତି ଭେଦଶ୍ଚ ରାଧାଯା ମୃତତୁଲ୍ଯା ଜଡାକୃତିଃ । ଶଶ୍ଵତ୍ପଶ୍ଯତି ସ୍ଥାନସ୍ଥା ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁମଯଂ ଜଗତ୍
ରାଧାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଦୂରତା ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦେହ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭଳି ଶାନ୍ତ ରହେ; ସେ ଯେଉଁଠି ଥାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁମୟ ଦେଖନ୍ତି।