ନକ୍ତଂ ଦୀପଶିଖେଵାହଂ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଯା ଵିନା । ଦିନେ ଦିନେ ଯଥା କ୍ଷୀଣା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଵିଧୋଃ କଲା
'ରାତିରେ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଦୀପଶିଖା ପରି ଜଳିଉଠେ, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ହେଉଛି କ୍ଷୀଣ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ।'
ତଵ ଵକ୍ଷସି ମେ ଦୀପ୍ତିଃ ପୂର୍ଣଂଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାସମା । ସଦ୍ଯୋ ମୃତା ତ୍ଵଯା ତ୍ଯକ୍ତା କୁହ୍ଵାଂ ଚନ୍ଦ୍ରକଲା ଯଥା
'ତୁମ ଛାତିରେ ମୋ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ପରି, ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମୁଁ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗ ମରିଯାଏ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।'
ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିଶିଖେଵାହଂ ଘୃତାହୁତ୍ଯା ତ୍ଵଯା ସହ । ତ୍ଵଯା ଵିନାଽହଂ ନିର୍ଵାଣା ଶିଶିରେ ପଦ୍ମିନୀ ଯଥା
'ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ଘୃତ ଦିଆଯାଉଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ଶୀତକାଳର ପଦ୍ମିନୀ ପରି ନିର୍ବାଣ ହୁଏ।'
ଚିନ୍ତାଜ୍ଵରଜରାଗ୍ରସ୍ତା ମତ୍ତସ୍ତ୍ଵଯି ଗତେଽପ୍ଯହମ୍ । ଅସ୍ତଂଗତେ ରଵୌ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଧ୍ଵାନ୍ଦଗ୍ରସ୍ତା ଧରା ଯଥା
'ଚିନ୍ତା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୁଁ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ ପୃଥିବୀ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଏ।'
ଭ୍ରଷ୍ଟୋ ଵେଷସ୍ତ୍ଵାଂ ଵିନା ମେ ରୁପଯୌଵନଚେତନମ୍ । ତାରାଵଲୀ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ସୂର୍ଯସୂତୋଦଯେ ଯଥା
'ତୁମେ ନଥିଲେ ମୋର ରୂପ, ଯୌବନ ଓ ଚେତନା ହରାଇଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ତାରାମାଳା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।'
ତ୍ଵମେଵାଽଽତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ମମ ନାଥୋ ଵିଶେଷତଃ । ତନୁର୍ଯଥାଽଽତ୍ମନା ତ୍ଯକ୍ତା ତଥାଽହଂ ଚ ତ୍ଵଯା ଵିନା
'ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ବିଶେଷକରି ମୋର ପ୍ରଭୁ; ଯେପରି ଆତ୍ମା ବିନା ଦେହ ନିର୍ଜୀବ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମେ ନଥିଲେ ଅସାର।'
ପଞ୍ଚପ୍ରାଣାତ୍ମକସ୍ତ୍ଵଂ ମେ ମୃତାଽହଂ ଚ ତ୍ଵଯା ଵିନା । ଦୃଷ୍ଟେଶ୍ଚ ଗୋଲକୌ ଜଦ୍ଵଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ତଲିକାଂ ଵିନା
'ତୁମେ ମୋର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ମୃତ, ଯେପରି ଆଖିର ଗୋଲକ ନଥିଲେ ଦୃଷ୍ଟି ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, ପୁତୁଳିରେ ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ନାହିଁ।'
ସ୍ଥଲଂ ଯଥା ଚିତ୍ରଯୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମହଂ ତଥା । ଅସଂସ୍କୃତା ତ୍ଵଯା ହୀନା ତୃଣାଚ୍ଛନ୍ନା ଯଥା ମହୀ
'ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ଚିତ୍ରରେ ସଜିଥିବା ଭୂମି ପରି, ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ଅସଂସ୍କୃତ, ଯେପରି ଘାସରେ ଢାକା ପୃଥିବୀ।'
ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମହଂ କୃଷ୍ଣ ଚିତ୍ରଯୁକ୍ତେଵ ମୃନ୍ମଯୀ । ତ୍ଵାଂ ଵିନା ଜଲଧୌତାଽହଂ ଵିରୂପା ମୃନ୍ମଯୀଵ ଚ
'ତୁମ ସହିତ, କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ଚିତ୍ରରେ ରଙ୍ଗାଉଥିବା ମାଟିର ପୁତୁଳି ପରି, ତୁମେ ନଥିଲେ ଜଳରେ ଧୋଇଦେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ମାଟିର ପୁତୁଳି ପରି ଅସୁନ୍ଦର ହୁଏ।'
ଗୋପାଙ୍ଗନାନାଂ ଶୋଭା ଚ ତ୍ଵଯା ରାସେଶ୍ଵରେଣ ଚ । ହାରେ ସ୍ଵର୍ଣଵିକାରେ ଚ ଶ୍ଵେତେନ ମଣିନା ସହ
'ଗୋପୀମାନେ ତୁମ ସହିତ, ରାସେଶ୍ୱର, ଶୋଭା ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ସୁନାର ହାର ଧଳା ମଣିରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ।'
ଵ୍ରଜରାଜ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧ ରାଜନ୍ତେ ରାଜରାଜଯଃ । ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ନଭସି ତାରାରାଜିର୍ଵିରାଜତେ
'ବ୍ରଜରାଜ, ତୁମ ସହିତ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଆକାଶରେ ତାରାମାଳା ଚମକେ।'
ତ୍ଵଯା ଶୋଭା ଯଶୋଦାଯା ନନ୍ଦସ୍ଯ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ । ଯଥା ଶାଖାଫଲସ୍କନ୍ଧୈସ୍ତରୁରାଜିର୍ଵିରାଜତେ
'ନନ୍ଦନନ୍ଦନ, ତୁମ ସହିତ ଯଶୋଦାଙ୍କର ଶୋଭା ଚମକେ, ଯେପରି ଶାଖା, ଫଳ ଓ ଗଛର ତଣ୍ଡି ସହିତ ଗଛମାଳା ଶୋଭିତ ହୁଏ।'
ତ୍ଵଯା କାର୍ଧ ଗୋକୁଲେଶ ସୋଭା ଗୋକୁଲଵାସିନାମ୍ । ଯଥା ସର୍ଵା ଲୋକରାଜୀ ରାଜେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵିରାଜତେ
'ଗୋକୁଳେଶ, ତୁମ ସହିତ ଗୋକୁଳବାସୀମାନଙ୍କର ଶୋଭା ଚମକେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକମାଳା ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।'
ରାମସ୍ଯାପି ଚ ରାସେଶ ତ୍ଵଯା ଶୋଭା ମନୋହରା । ରାଜତେ ଦେଵରାଜେନ ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗେଽମରାଵତୀ
'ରାସେଶ୍ୱର, ରାମଙ୍କର ଶୋଭା ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଆକର୍ଷକ, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବରାଜ ସହିତ ଅମରାବତୀ ଚମକେ।'
ଵୃନ୍ଦାଵନସ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ତ୍ଵଂ ଚ ଶୋଭା ପତିର୍ଗତିଃ । ଅନ୍ଯୋଷାଂ ଚ ଵନାନାଂ ଚ ବଲଵାନ୍କେସରୀ ଯଥା
'ବୃନ୍ଦାବନର ଗଛମାନଙ୍କର ଶୋଭା, ପ୍ରଭୁ ଓ ଆଶ୍ରୟ ତୁମେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟ ପଶୁ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ସିଂହ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି।'
ତ୍ଵଯା ଵିନା ଯଶୋଦା ଯ ନିମଗ୍ନା ଶୋକସାଗରେ । ଅପ୍ରାପ୍ଯ ଵତ୍ସଂ ମୁରଭିଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୀ ଵ୍ଯାକୁଲା ଯଥା
'ତୁମେ ନଥିଲେ ଯଶୋଦା ଶୋକସାଗରରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈ ଛୁଆଁ ହରାଇ ମୁରଙ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୁଏ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରେ।'
ଆନ୍ଦୋଲଯନ୍ତି ନନ୍ଦସ୍ଯ ପ୍ରାଣା ଦଗ୍ଧଂ ଚ ମାନସମ୍ । ତ୍ଵଯା ଵିନା ତପ୍ତପାତ୍ରେ ଯଥା ଧାନ୍ଯସମୂହକଃ
ନନ୍ଦଙ୍କ ଜୀବନ ତୁମେ ନଥିବାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ । ଯେପରି ଗରମ ପାତ୍ରରେ ଧାନ୍ୟ ଜଳିଯାଏ, ସେପରି ତୁମ ଅଭାବରେ ସେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମପ୍ରେମ୍ଣା ସା ପତନ୍ତୀ ହରେଃ ପଦେ । ପୁନରାଧ୍ଯାତ୍ମିକେନୈଵ ବୋଧଯାମାସ ତାଂ ଵିଭୁଃ
ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମରେ କହି, ସେ ହରିଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନରେ ପୁନି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ।
ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୋ ମହାଯୋଗୀ ମୋହସଂଛେଦକାରଣମ୍ । ଯଥା ପର୍ଶୁଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରଶ୍ଚ ନାରଦ
ନାରଦ, ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବଡ଼ ଯୋଗୀଙ୍କ ଉପାୟ, ଯାହା ମୋହକୁ କାଟିଦିଏ । ଯେପରି ଧାରାଳ କୁହାଡ଼ି ଗଛକୁ କାଟେ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୋହକୁ ଦୂର କରେ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ମହାଯୋଗଂ ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂ ଵର । ଶୋକଚ୍ଛେଦଂ ଚ ଲୋକାନାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ କୌତୁହଲଂ ମମ
ନାରଦ କହିଲେ: ବେଦ ଜଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଆତ୍ମିକ ମହାଯୋଗ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ କାଟିଦିଏ । ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ।
ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୋ ମହାଯୋଗୋ ନ ଜ୍ଞାତୋ ଯୋଗିନାମଵି । ସ ଚ ନାନାପ୍ରକାରଶ୍ଚ ସର୍ଵଂ ଵେତ୍ତି ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏହି ଆତ୍ମିକ ମହାଯୋଗ କେବଳ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାର ବହୁ ପ୍ରକାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହରି ସ୍ୱୟଂ ଜାଣନ୍ତି ।
କିଂଚିଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଚୈଵ ଗୋନୋକେ ରାଧିକେଶ୍ଵରଃ । ସୁପ୍ରୀତଃ କଥାଯାମାସ ତ୍ରିପୁରାରିଂ ଯଥା ମୁନେ
ଗୋଲୋକରେ ରାଧାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁନି, ଯେପରି ତିନି ଏହି ଜ୍ଞାନ ତ୍ରିପୁରାରୀଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେପରି କିଛି ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ କଥା କହିଥିଲେ ।
ସହସ୍ରେନ୍ଦ୍ରନିପାତାନ୍ତଂ ତପଃ କୁର୍ଵନ୍ତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଵରିଷ୍ଠଂ ଚ ତପସ୍ଵିନାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଏଇଶ୍ୱର, ଯିଏ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼, ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେ ହଜାର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି ।
ପୁଷ୍କରେ ଦୁଷ୍କରଂ ତପ୍ତ୍ଵା ପାଦ୍ମେ ପାଦ୍ମଂ ଚ ପଦ୍ମଜଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ସାଦରଂ କୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ କିଂଚିଦେଵତମ୍
ପୁଷ୍କରରେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି, ପଦ୍ମରେ ପଦ୍ମ ତପସ୍ୟା କରି, ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଦେଖିଲେ । କୃଷ୍ଣ ତାହାପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ ।
ଶତେନ୍ଦ୍ରପାତପର୍ଯନ୍ତଂ କଠୋରେଣ କୃଶୋଦରମ୍ । ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟମସ୍ଥିସାରଂ ଚ କୃପଯା ଚ କୃପାନିଧିଃ
ଶତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇ, ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, କୃପାର ସାଗର ଦୟାରେ କଥା କହିଲେ ।
ସିଂହକ୍ଷେତ୍ରେ ପୁରା ଧର୍ମଂ ମତ୍ତାତଂ ଧର୍ମିଣାଂ ଵରମ୍ । ଚତୁର୍ଦଶେନ୍ଦ୍ରାଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କୃଶୋଦରମ୍
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ସିଂହକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପିତା, ଚୌଦ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କରି, ଦେହ କ୍ଷୀଣ କରିଥିଲେ ।
ପପାଠାଽଽଯାତ୍ମିକଂ କିଂଚିତ୍କୃପଯା ଚ କୃପାନିଧିଃ । କିଚିଚ୍ଛତେନ୍ଦ୍ରାଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ମାଂ ତପନ୍ତମୁଵାଚ ସଃ
କୃପାର ସାଗର କିଛି ଆତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ପଢ଼ିଦେଲେ । ଶତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ମୋତେ କିଛି କଥା କହିଲେ ।
କିଂଚିତ୍ସନତ୍କୁମାରଂ ଚ ତପନ୍ତଂ ସୁଚିରଂ ପରମ୍ । ସୁତପନ୍ତମନନ୍ତଂ ଚ କିଂଚିଚ୍ଚୋଵାଚ ନାରଦ
ସନତ୍କୁମାର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଅନନ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ନାରଦ, ସେ ଦୁହିଁଠାରେ କିଛି କଥା କହିଲେ ।
ଚିରଂ ତପନ୍ତଂ କପିଲଂ ହିମଶୈଲେ ତପସ୍ଵିନମ୍ । ପୁଷ୍କରେ ଭାସ୍କରେ କିଂଚିତ୍ତପନ୍ତଂ ଦୁଷ୍କରଂ ତପଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହିମପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା କପିଳଙ୍କୁ, ପୁଷ୍କରରେ ଭାସ୍କର ଦୁଷ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୁହିଁଠାରେ କିଛି କଥା କହିଲେ ।
ଉଵାଚ କିଂଚିତ୍ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ କିଂଚିଦ୍ଦୁର୍ଵାସସଂ ଭୃଗୁମ୍ । ଏଵଂ ନିଗୂଢଂ ଭକ୍ତଂ ଚ କୃପ୍ଯା ଭକ୍ତଵତ୍ସଲଃ
ସେ କିଛି ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ, କିଛି ଦୁର୍ବାସା ଓ ଭୃଗୁଙ୍କୁ କହିଲେ । ଏଭଳି ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ପ୍ରଭୁ ଗୁପ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପାରେ କଥା କହିଲେ ।