କରୋତି କଲହେ ନିତ୍ଯଂ କନ୍ଦଲୀ ସ୍ଵାମିନା ସହ ସା ତନ୍ନ ବୁବୁଧେ କିଂଚିତ୍କରୋତି କଲହେ ସ୍ପୃହାମ୍
କନ୍ଦଳୀ ସଦା ସ୍ୱାମୀ ସହ କଳହ କରେ; ସେ କିଛି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କଳହ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ।
ତାତପ୍ରଦତ୍ତଜ୍ଞାନେନ ସା ନ ଶାନ୍ତା ବଭୂଵ ହ 4.24.
ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ କଟୂକ୍ତିଂ କାନ୍ତଂ ସା କରୋତି ହେତୁନା ଵିନା
ସେ ସଦା ନିର୍ବିଶେଷରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହେ।
ତଯା କୃତାଂ କଟୂକ୍ତିଂ ଚ କ୍ଷମାସଂସ୍ଥାଂ ଚକାର ହ
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା କଠୋର କଥା ପାଇଁ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିଲେ।
କଟୂକ୍ତିଶତକଂ ପୂର୍ଣଂ ତତ୍କାଲେନ ବଭୂଵ ହ
ସମୟ କ୍ରମେ ଏକ ଶତ କଠୋର କଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ପତ୍ନୀକଟୂକ୍ତ୍ଯା ନିଯତଂ ପ୍ରଦଗ୍ଧଂ ମାନସଂ ମୁନେଃ
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ମୁନିଙ୍କ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦହିଗଲା।
ସ୍ଵାତ୍ମାରାମୋ ଦଯାଲୁଶ୍ଚ କୋପଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ସ କ୍ଷମଃ
ସେ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଦୟାଳୁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧ ଛାଡିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମୁନେରିଙ୍ଗିତମାତ୍ରେଣ ଭସ୍ମସାତ୍ସା ବଭୂଵ ହ
ମୁନିଙ୍କ ଏକ ଇଙ୍ଗিতରେ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମ ହେଲେ।
ଶରୀରେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତେ ପ୍ରତିବିଂବଃ ସ ଚାତ୍ମନଃ
ଦେହ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ଆତ୍ମାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ।
ଜୀଵ ଉଵାଚ ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵଜ୍ଞଃ କିମହଂ ବୋଧଯାମି ତେ
ଜୀବ କହିଲେ: ଆପଣ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ନୂତନ କଥା କହିପାରିବି?
ସଦୁକ୍ତିର୍ଵା କଟୂକ୍ତିର୍ଵା କୋପଃ ସଂତାପ ଏଵ ଚ
ମିଠା କିମ୍ବା କଢ଼ା କଥା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ—
ସ୍ଥୌଲ୍ଯଂ କାର୍ଶ୍ଯଂ ଚ ନାଶଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍ 4.24.
ମୋଟା, ଦୁବଳ, ନଶ୍ୱରତା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି—
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଶରୀରଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ଦେହ ତିନି ପ୍ରକୃତି—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ରେ ଗଠିତ।
କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵାତିରିକ୍ତଂ ଚ କିଞ୍ଚିଦେଵ ରଜୋଧିକମ୍
କେହିଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ, କେହିଠାରେ ରଜ ଅଧିକ ରହିଥାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵୋଦଯାଚ୍ଚ ମୁକ୍ତୀଚ୍ଛା କର୍ମେଚ୍ଛା ଚ ରଜୋଗୁଣାତ୍
ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମେ, ରଜରୁ କର୍ମର ଇଚ୍ଛା ହୁଏ।
କୋପାତ୍କଟୂକ୍ତିର୍ନିଯତଂ କଟୂକ୍ତ୍ଯା ଶତ୍ରୁତା ଭଵେତ୍
କ୍ରୋଧରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କଢ଼ା କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ କଢ଼ା କଥାରୁ ଶତୃତା ହୁଏ।
କୋ ଵା ପ୍ରିଯୋଽପ୍ରିଯଃ କଃ କିଂ କିଂ ମିତ୍ରଂ କୋ ରିପୁର୍ଭଵେତ୍
କିଏ ପ୍ରିୟ, କିଏ ଅପ୍ରିୟ? କିଏ କ’ଣ? କିଏ ବନ୍ଧୁ, କିଏ ଶତୃ ହୁଏ?
ପ୍ରାଣାଧିକଃ ପ୍ରିଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରାଣାଧିକା ପ୍ରିଯା
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
ଯଦ୍ଗତଂ ତଦ୍ଗତଂ ସର୍ଵଂ କାମଦୋଷେଣ ଵୈ ପ୍ରଭୋ
ଯାହା କିଛି ଆସକ୍ତି ହୋଇଛି, ସେ ସବୁ ହେଉଛି କାମର ଦୋଷରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଯାମୀତି ଭଵିତା କୁତ୍ର ଜନ୍ମ ମେ
ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମ କେଉଁଠି ହେବ?
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜୀଵଶ୍ଚ ମୌନୀଭୂତୋ ବଭୂଵ ହ
ଏଭଳି କହି, ଜୀବ ନିରବ ହେଇଗଲେ।
ସ୍ଵାତ୍ମାରାମୋ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଜହାର ଚେତନାମହୋ 4.24.
ସ୍ୱଯ଼ାତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ମହାଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କର ଚେତନାକୁ ଉପସାରଣ କଲେ—କି ଅଦ୍ଭୁତ!
କ୍ଷଣେନ ଚେତନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚେତନା ଫେରିଲା, ସେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତତ୍ର ଜଗାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽର୍ଭକଃ
ଏହି ସମୟରେ, ସେଠାକୁ ଏକ ଯୁବକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଲେ।
ସସ୍ମିତଃ ଶ୍ଯାମଵର୍ଣଶ୍ଚ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ବ୍ରହ୍ମତେଜସା
ସେ ହସୁଥିଲେ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଓ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ସଂଭ୍ରମେଣୈଵ ଦୁର୍ଵାସାଃ ପ୍ରଣନାମ ହ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁର୍ବାସା ଭୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ଉଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଵଟୁର୍ଦତ୍ତ୍ଵା ତସ୍ମୈ ସଦାଶିଷମ୍
ଯୁବକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାକୁ ସଦା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ କହିଲେ ।
ଶିଶୁରୂପଂ କ୍ଷଣଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତମୁଵାଚ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେ ପଣ୍ଡିତ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶିଶୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାକୁ କହିଲେ ।
ଶିଶୁରୁଵାଚ କିଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵାମହଂ ଵିପ୍ର ପୃଚ୍ଛାମି ଶୋକକାତରମ୍
ଶିଶୁ କହିଲେ — ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, ସତ୍ୟ କ'ଣ ?
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତପୋ ଧର୍ମସ୍ତପଃସାଧ୍ଯଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଧର୍ମ; ତିନି ଜଗତ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ ।