ପରିହାସେନ କୋପେନ ଭ୍ରମେଣାଵଜ୍ଞଯା ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ହସିକି, କ୍ରୋଧରେ, ଭ୍ରମରେ କିମ୍ବା ଅବମାନ ସହିତ—
ସ୍ତ୍ରିଯା ଵାଗ୍ଯୋନିଦୁଷ୍ଟାଯାଃ କାମତୋ ଭାରତେ ଭୁଵି 4.24.
ଯଦି ଭାରତ ଭୂମିରେ କୌଣସି ମହିଳା, ଯାହାର କଥା କିମ୍ବା ସ୍ୱଭାବ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଆକାଂକ୍ଷାବଶତଃ କଥା କହେ—
ସର୍ଵଧର୍ମପରୀତା ଯା କଟୂକ୍ତିଂ କୁରୁତେ ପତିମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବିହୀନ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହେ—
ଦତ୍ତ୍ଵା କନ୍ଯାଂ ବୋଧଯିତ୍ଵା ଜଗାମ ମୁନିପୁଂଗଵଃ
କନ୍ୟାକୁ ଦାନ ଦେଇ ଓ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେ ମହାମୁନି ଚାଲିଗଲେ।
ସମ୍ଭୋଗେଚ୍ଛାଵୃତେ ଚିତ୍ତେ କାମୀ ସଂପ୍ରାପ କାମିନୀମ୍
ସଂଯୋଗ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମନ ଭରିଥିବା, ଅତି କାମୀ ପୁରୁଷ ଏକ କାମନାମୟା ନାରୀକୁ ପାଇଲେ।
ଶଯ୍ଯାଂ ରତିକରୀଂ କୃତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାମୁନେ
ସେ ମହାମୁନି, ରତି ପାଇଁ ଶୟ୍ୟା ତିଆରି କଲେ।
ନାରୀରସାନଭିଜ୍ଞଃ ସ୍ଯାଦାଜନ୍ମ ମୁନିପୁଂଗଵଃ
ଏହି ମହାମୁନି, ଜନ୍ମରୁ ନାରୀର ସୁଖକୁ ଜାଣିନଥିଲେ।
ନାନାପ୍ରକାରଂ ଶୃଙ୍ଗାରଂ ଚକାର ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୃଙ୍ଗାର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବୁବୁଧେ ନ ଦିଵାନିଶମ୍
ସେ ମହାମୁନି ଅଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ ଦିନ ରାତି ଭେଦ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଦଗ୍ଧାଯା ଵିଦଗ୍ଧେନ ବଭୂଵ ସଂଗମଃ ସମଃ
ଚତୁର୍ ନାରୀ ଓ ଚତୁର୍ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ମିଳନ ହେଲା।
କରୋତି କଲହେ ନିତ୍ଯଂ କନ୍ଦଲୀ ସ୍ଵାମିନା ସହ ସା ତନ୍ନ ବୁବୁଧେ କିଂଚିତ୍କରୋତି କଲହେ ସ୍ପୃହାମ୍
କନ୍ଦଳୀ ସଦା ସ୍ୱାମୀ ସହ କଳହ କରେ; ସେ କିଛି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କଳହ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ।
ତାତପ୍ରଦତ୍ତଜ୍ଞାନେନ ସା ନ ଶାନ୍ତା ବଭୂଵ ହ 4.24.
ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ କଟୂକ୍ତିଂ କାନ୍ତଂ ସା କରୋତି ହେତୁନା ଵିନା
ସେ ସଦା ନିର୍ବିଶେଷରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହେ।
ତଯା କୃତାଂ କଟୂକ୍ତିଂ ଚ କ୍ଷମାସଂସ୍ଥାଂ ଚକାର ହ
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା କଠୋର କଥା ପାଇଁ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିଲେ।
କଟୂକ୍ତିଶତକଂ ପୂର୍ଣଂ ତତ୍କାଲେନ ବଭୂଵ ହ
ସମୟ କ୍ରମେ ଏକ ଶତ କଠୋର କଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ପତ୍ନୀକଟୂକ୍ତ୍ଯା ନିଯତଂ ପ୍ରଦଗ୍ଧଂ ମାନସଂ ମୁନେଃ
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ମୁନିଙ୍କ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦହିଗଲା।
ସ୍ଵାତ୍ମାରାମୋ ଦଯାଲୁଶ୍ଚ କୋପଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ସ କ୍ଷମଃ
ସେ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଦୟାଳୁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧ ଛାଡିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମୁନେରିଙ୍ଗିତମାତ୍ରେଣ ଭସ୍ମସାତ୍ସା ବଭୂଵ ହ
ମୁନିଙ୍କ ଏକ ଇଙ୍ଗিতରେ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମ ହେଲେ।
ଶରୀରେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତେ ପ୍ରତିବିଂବଃ ସ ଚାତ୍ମନଃ
ଦେହ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ଆତ୍ମାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ।
ଜୀଵ ଉଵାଚ ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵଜ୍ଞଃ କିମହଂ ବୋଧଯାମି ତେ
ଜୀବ କହିଲେ: ଆପଣ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ନୂତନ କଥା କହିପାରିବି?
ସଦୁକ୍ତିର୍ଵା କଟୂକ୍ତିର୍ଵା କୋପଃ ସଂତାପ ଏଵ ଚ
ମିଠା କିମ୍ବା କଢ଼ା କଥା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ—
ସ୍ଥୌଲ୍ଯଂ କାର୍ଶ୍ଯଂ ଚ ନାଶଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍ 4.24.
ମୋଟା, ଦୁବଳ, ନଶ୍ୱରତା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି—
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଶରୀରଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ଦେହ ତିନି ପ୍ରକୃତି—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ରେ ଗଠିତ।
କିଞ୍ଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵାତିରିକ୍ତଂ ଚ କିଞ୍ଚିଦେଵ ରଜୋଧିକମ୍
କେହିଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ, କେହିଠାରେ ରଜ ଅଧିକ ରହିଥାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵୋଦଯାଚ୍ଚ ମୁକ୍ତୀଚ୍ଛା କର୍ମେଚ୍ଛା ଚ ରଜୋଗୁଣାତ୍
ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମେ, ରଜରୁ କର୍ମର ଇଚ୍ଛା ହୁଏ।
କୋପାତ୍କଟୂକ୍ତିର୍ନିଯତଂ କଟୂକ୍ତ୍ଯା ଶତ୍ରୁତା ଭଵେତ୍
କ୍ରୋଧରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କଢ଼ା କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ କଢ଼ା କଥାରୁ ଶତୃତା ହୁଏ।
କୋ ଵା ପ୍ରିଯୋଽପ୍ରିଯଃ କଃ କିଂ କିଂ ମିତ୍ରଂ କୋ ରିପୁର୍ଭଵେତ୍
କିଏ ପ୍ରିୟ, କିଏ ଅପ୍ରିୟ? କିଏ କ’ଣ? କିଏ ବନ୍ଧୁ, କିଏ ଶତୃ ହୁଏ?
ପ୍ରାଣାଧିକଃ ପ୍ରିଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରାଣାଧିକା ପ୍ରିଯା
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
ଯଦ୍ଗତଂ ତଦ୍ଗତଂ ସର୍ଵଂ କାମଦୋଷେଣ ଵୈ ପ୍ରଭୋ
ଯାହା କିଛି ଆସକ୍ତି ହୋଇଛି, ସେ ସବୁ ହେଉଛି କାମର ଦୋଷରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଯାମୀତି ଭଵିତା କୁତ୍ର ଜନ୍ମ ମେ
ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମ କେଉଁଠି ହେବ?