ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁସ୍ତକର ପ୍ରକୃତି ଖଣ୍ଡରେ ହର ଓ ଗୌରୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ସଂବାଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାଧା କଥାରେ, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର ବଡ଼ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କାଳର ଭୟରେ ଚିନ୍ତିତ ଓ ଭୟଭୀତ। ଏହିଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ବି କାଳର ଭୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି। ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ବୀଜର ରୂପ ଓ ସ୍ୱାମିନୀ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଆଧାର। ପ୍ରକୃତି ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ମଧ୍ୟ କାଳର ଭୟରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମହାଜ୍ଞାନ ଏପରି ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଅବସାନ ହେଉଛି—‘ସୁୟଜ୍ଞଙ୍କୁ ଅତିଥି ସତ୍କାର ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: “ଓ ମହାମୁନି, କାଳର ଭୟରେ ଥିବା ପାଇଁ କେତେ ଯୁଗ ଅଛି? ଏହି କାଳ ଭୟରେ ଅନୁସୂତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ କେତେ ଯୁଗ ଅଛି? ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଓ ଅଭୂତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ କଣ? ଏବଂ ଉପର ଭାଗର ଜଗତ କାହାର?” ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଏହିଭଳି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିତ୍ୟ ଭାବରେ ଅଣ୍ଡ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅଣ୍ଡ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଁହର ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଓ ରାଜା, କୃଷ୍ଣ ପ୍ରକୃତି ସହ ନିଜ ଅଂଶରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ସହ ଗଭରେ ଏଠାରୁ ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳାରେ ବନଫୁଲର ମାଳା ରହିଛି, ତିନି ଚମକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପୀତବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଆକାଶ ଭଳି ଅନନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଡିସ୍କ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ। ତିନି ଆକାଶ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅନେକ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଗଠିତ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା, ତୁଳସୀଙ୍କର ନାଥ। ସମସ୍ତର ନାଥ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ନିୟନ୍ତା, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ କୃପା ମୂର୍ତ୍ତି। ବୈକୁଠରେ ତିନି ଚାରି ଭୁଜା, କିନ୍ତୁ ଗୋଲୋକରେ ନିଜରେ ଦୁଇ ଭୁଜା। ଗୋଲୋକ ଚକ୍ରାକାର ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଉତ୍ତମ। ଏହାର ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଶିଢ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ। ଏହା ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ମଣ୍ଡପ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶୁଦ୍ଧ ବିରଜା ନଦୀରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ଶତ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଇଛି। ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ନଦୀର ଅର୍ଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରସ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅର୍ଦ୍ଧ। ଏହାର ରସମଣ୍ଡଳ ଏହି ମାପର ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଯେପରି ଗୋଲାପ ଫୁଲର ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଏଭଳି ଗୋଲୋକର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସଦା ରାଧିକା, ରସନୃତ୍ୟର ରାଣୀ, ସହ ଏକତ୍ରିତ। ତିନି ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି ଓ ମଣି ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ମଣିମାଣିକ୍ୟ ରାଜାସନ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଛତା ତଳେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ବିସ୍ତାର ଯଥାସମ୍ଭବ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଏକ ପାତ୍ର ଛଅ ଗୋଲାପ ପତ୍ରରେ ତିଆରି, ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଚଉଡ଼ା ଓ ଗଭୀର। ଏହାର ଏକ ସୁଣା ଗୋଟି ଆକାରର ତ୍ରିର, ଏବଂ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ଦୁଇଟି ଖୁଣ୍ଡ ରହିଛି। ଦୁଇ ଖୁଣ୍ଡ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛି, ଚାରି ଏକ ଯାମ। ଏକ ମାସ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଓ ଏକ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରୁ ଗଠିତ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦିନ ପ୍ରଧାନ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ରାତି। ଉତ୍ତରାୟଣ ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ରାତି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତି ଭଳି ମୂଳ ଜୀବମାନେ ଓ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଏପରି ଅଛି। ସୁନିବେଶ କର: ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଦୁଇ ସନ୍ଧି ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ।