ଓଁ, ମନସା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସେ ହେଲେ ବୈଷ୍ଣବୀ, ନାଗମାନ୍ୟ ଦେବୀ, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କର ଭଉଣୀ, ସାଇବୀ ଓ ନାଗେଶ୍ୱରୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଜରତ୍କାରୁ ମୁନିଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଆସ୍ତୀକଙ୍କର ମାତା, ଓ ବିଷ ନିବାରଣ କରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନସା ଦେବୀଙ୍କୁ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଏ। ଯେ କୌଣସି ଭକ୍ତ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି—ସେ ବିଷ ଭୟରେ, ବିଷ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହେବାବେଳେ, ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରରେ—ସେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଠିବା ପରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ହେବେ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ରକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ବାର ପଠିଲେ, ଭକ୍ତ ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ। ଏପରେ, ଅନେକ ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ପିନ୍ଧି, ନାଗ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଯାନ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଏଭଳି, ମନସା ଦେବୀଙ୍କର ଷ୍ଟୋତ୍ର ବିଷୟରେ ଚାଳିଶି ପଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା, ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ନାରଦ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶ ଆଦିକୁ କହିଛି, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣର ପ୍ରକୃତି ଖଣ୍ଡରେ। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ସାମ ବେଦରେ ଯେମିତି ଧ୍ୟାନ ଓ ଦେବୀଙ୍କର ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମନସା ଦେବୀର ଚେହେରା ଧଳା ଚମ୍ପାକ ଫୁଲ ଭଳି ଅପୂର୍ବ, ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ସେ ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିଳ୍ପୀମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ କରି, ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ବେଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଭକ୍ତଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ: "ଓଁ ହ୍ରୀଁ ଶ୍ରୀଁ କ୍ରୀଁ ଐଁ, ଦେବୀ ମନସାକୁ ସ୍ୱାହା।" ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ଜଗତରେ ସଫଳ ହେବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ, ଗୁଡ଼ ଓ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରମ କରି, ପଞ୍ଚମ ଦିନ ଯାହାକୁ ମାନସା ପଞ୍ଚମୀ କୁହାଯାଏ, ସେଦିନ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ, ପୃଥିବୀର ଲୋକମାନେ ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କର ଭୟରେ ପୀଡିତ ହେଉଥିଲେ। ତାପରେ, ମନସା ଦେବୀ, ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଇ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ, ମୁନିକନ୍ୟା ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସେବା କଲେ। ଶଙ୍କର ଦେବୀକୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ, ସାମ ବେଦ ଶିଖାଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମାୟା, କାମର ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦ, "ତିନି ଲୋକର ଶୁଭତା" ନାମକ କବଚ, ଓ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଖାଇଲେ। ସେ ଦେବୀକୁ ପୂଜ୍ୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଓ ସାର୍ବଭୂମ ଶୁଧ୍ଧି ଧ୍ୟାନ ଶିଖାଇଲେ। ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟଙ୍କରୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ମନସା ଦେବୀ ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟୀ ହେଲେ। ତାପରେ, ଦେବୀ କୃଷ୍ଣ, ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତିନି ଯୁଗ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବୀ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖି କୃଷ୍ଣ, କରୁଣାର ସମୁଦ୍ର, ଦୟାରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଦେବୀକୁ ଏକ ଵର ଦେଲେ: "ତୁମେ ସଦା ଉପାସିତ ହେବେ।" ପ୍ରଥମେ, କୃଷ୍ଣ, ପରମ ଆତ୍ମା, ଦେବୀକୁ ଉପାସନା କଲେ। ମନୁ, ମୁନି, ଓ ନାଗମାନ୍ୟ, ମାନବମୁଖ୍ୟ, ମଧ୍ୟ ଦେବୀକୁ ପୂଜା କଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, କଶ୍ୟପ ମୁନି ଦେବୀକୁ ମହାମୁନି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେଲେ। ବିବାହ ହେବା ପରେ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରମିତ ଯୋଗୀ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମୁନି ଶୟନ କରି, ନିଦ୍ରାଦେବତାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଦେବୀ, ପତିପ୍ରତି ଭାବରେ ମନେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେ ଦିନ, ଦ୍ୱିଜମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ନୂତନ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଧନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ମୁନି ଏହା କରିନଥିଲେ। ପୂର୍ବପୂଜା ନ କରିବା, ପରେ ପୂଜା ନ କରିବା, ଏହି ଭାବରେ ଭାବି, ଦେବୀ ମନେ କହିଲେ: "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବେଦର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ।" ଏହି ଭାବରେ, ଦେବୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହିପରେ, ଜରତ୍କାରୁ କହିଲେ: "ପତି ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପତ୍ନୀଙ୍କର ବ୍ରତ ଓ ଉପାସନା ବ୍ୟର୍ଥ। କୌଣସି ତପସ୍ୟା, ଉପବାସ, ବ୍ରତ, ଦାନ, କିମ୍ବା ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସେ କଲେ...