ଦେବୀଙ୍କ ରୂପରେ ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ହେଲେ ଦୁର୍ଗା—ଆଦି ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମହାରାଣୀ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଶଙ୍କରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ, ଦୁର୍ଗା ପାହାଡ଼ରେ ଓ ବିପଦ୍ରେ, ଶଙ୍କରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ। ତାପରେ ଦେବୀ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ପାଇଁ କେହି ଭୟ ନାହିଁ। ଏହି ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ହେବି। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଦାନବକୁ ହନନ କର, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ।” ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଉମାପତି ଶେଇ ଦାନବକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ବିଜୟ ପରେ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ। ଶିବ ଏହି ଶକ୍ତିଙ୍କୁ, ମଙ୍ଗଳ ଚଣ୍ଡିକା ଦେବୀଙ୍କୁ, ଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ, ନୈୱେଦ୍ୟ, ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପଚାର ସହିତ, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର, ଗହନା, ମାଲା, ପିଠା, ଖିର, ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଉତ୍ସବ ଓ କୃଷ୍ଣ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଇଥିଲା। ନାରଦ ଏହି ପୂଜାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଓ ଏକ ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଏକୋଇଶ ଅକ୍ଷରର: “ଐଁ କ୍ରୂଁ ଫଟ୍ ସ୍ବାହା।” ଦେବୀଙ୍କୁ କାମନା ପୂରଣ କରୁଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ପର୍ଯ୍ୟାୟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ। ଦେବୀ ସୋଳହ ବର୍ଷର ଯୁବତୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ଯୁବତ୍ବର ଚୂଡ଼ାମଣି। ସେ ଧଳା ଚମ୍ପା ଫୁଲ ଭଳି ଧୌଳିମାନ୍ୟ, ଲକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଅଲୋକିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଦେବୀଙ୍କ ଚୁଆ ଲମ୍ବା, ମଲ୍ଲିକା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ କୃପାମୟ ମୁହଁ, ଗଭୀର ନୀଳ କମଳ ଭଳି ତାଙ୍କ ନୟନ। ମୁଁ ସେଇ ପରାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଯିଏ ଏହି ଭୟାନକ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉଦ୍ଧାର ନୌକା। ଏହି ଭାବରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ହେ ମୁନି, ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଶୁଣ। ଶଙ୍କରେ କହିଲେ: “ହେ ଦୁଃଖର ଦଳନକାରିଣୀ, ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାତ୍ରୀ, ତୁମେ ମଙ୍ଗଳରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ। ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେବୀ, ମଙ୍ଗଳ ଦିନରେ ପୂଜିତ, ଇଚ୍ଛିତ ମଙ୍ଗଳ ଦାତ୍ରୀ। ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ମଙ୍ଗଳର ଧ୍ୟାନ, ମୂଳ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷ।” ଏଭଳି ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭୟାନକ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ଯିଏ ଏହି ଦେବୀର ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ତୁତିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦେବୀ ମଙ୍ଗଳଦାୟିନୀ ହୋଇ ଦୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଏହି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶିବେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ରାଜା ମଙ୍ଗଳ ସହିତ ପୂଜା କରିଥିଲେ; ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ମଙ୍ଗଳଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା ଥିବାମାନେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ସେ ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକେ, ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ, ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ମାନବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯାହା ମଙ୍ଗଳ, ତାହା ଦେବୀଙ୍କ; ଅମଙ୍ଗଳ ତାଙ୍କ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବରେ ‘ମଙ୍ଗଳ ଗାଥା ଓ ଅନ୍ୟ କଥା’ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ନାରଦ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତିର କଥା ଚାଲିଥିଲା, ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣରେ। ତାପରେ ନାରାୟଣ କହିଲେ: “ମନସା ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଧର୍ମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି। ସେଇ କନ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି କଶ୍ୟପଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ରୀ। ସେ, ଯିଏ ଚିତ୍ତରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେଇ ପରାଦେବୀ।