ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ, ଜଣେ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଜନ୍ମ ସମୟ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଘଟେ। ଏକ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭରେ ଏମ୍ବ୍ରିଓ ଗଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦିନକୁ ଦିନ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ତିନି ମାସରେ ଏହା ଏକ ମାଂସପିଣ୍ଡ ଭାବେ ଗଠିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହାତ, ପାଉ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ। ଛଅ ମାସ ହେଲେ ଜୀବନ ଚଳାଚଳ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଗର୍ଭରେ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ମା ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏପରି ଚାରି ମାସ ଧରି ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିଥାଏ। ସେ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଛି ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି କୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ନଥାଏ। ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମାଁ ଅଂକରେ ଅନ୍ଧ ଭାବେ ରହି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏପରି ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ବିପରୀତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଯୁବ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଭୋକ, କାମ ଓ ବେଥାରେ ପୀଡିତ ହୁଏ, ବିଭିନ୍ନ ମୃଯ୍ୟାରେ ଆବୃତ ହୁଏ। ଏପରି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଏହି ମଣିଷ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବହୁତ ଶ୍ରବଣହୀନ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ ପଶ୍ଚାତାପ ଅନୁଭବ କରେ। ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରେ—"ମୁଁ ଯଦି ଭାରତରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପୁନଃ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି!" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ସମୟରେ, ହେ ଦେବ, ଏହି ମୁଁଝା ମଣିଷ ଯମଦୂତଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଓ ଭୟଙ୍କର, ହାତରେ ଜାଲ ଓ ଦଣ୍ଡ ଧରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏହି ଦୂତଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ମୁଁଝା ମଣିଷ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଯମର ଏକ ଦାସ ଦ୍ୱାରା, ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାରର ଜୀବକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ। ପରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଯମଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା। ଯମ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ବିଚ୍ଛେଦ କରିବାରେ ନିପୁଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖିପାରିବା, ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣିର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଏକ ସ୍ଫଟିକ ମାଳାରେ ଜପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭାବାପ୍ଲୁତ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ। ଉତ୍ତମ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ବିଚାର ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ମିଳନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଆସି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ଶେଷ ନାହିଁ। ଏପରି ସମସ୍ତ କଥା ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି; ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା କୌଣସି ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କର। ତେବେ ମହେନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: "ହେ କାମଧେନୁ, ମୁଁଝା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଦିଅ।" ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ହସିଲେ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: "ମୋତେ ତୁମେ ମାନ୍ୟବାଦ, ନିଜର ମୁକ୍ତି ଦିବା ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରକାଶ ଓ ବିଳୟ ସମୟରେ ଗୁପ୍ତତା ହୁଏ। ଯେପରି ଶମୟ ଚଳାଯାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ଚଳାଯାନ୍ତି।" ଏଠାରେ ସମୟର ଗଣନା କଥା କହାଯାଇଛି: ଏକ ପଳା ଷଠି ଭିପଳାରୁ ଗଠିତ ହୁଏ। ତିଂଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପକ୍ଷ—ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଏକ ମାସ ହୁଏ। ତିନି ଋତୁ ମିଶି ଏକ ଆୟନ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇ ଆୟନ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏପରି ଜନ୍ମ, ଜୀବନ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମଫଳର ଅବିରତ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କଥା କହାଯାଇଛି।