କର୍ମ ଏକ ବିଜ ଭଳି, ଯାହା ସଦା ସେଇଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଏହି କର୍ମ ଆଉ ଏକ କାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଦେହୀ ଆତ୍ମା, ନିଜକୁ ଆତ୍ମାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ନିଜେ ଜୀବ । ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନି—ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଗଠିତ । ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ସଦା କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦାତା । ଜ୍ଞାନ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ଭେଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସର୍ବୋପରି ମନାଯାଏ । ଯାହାକୁ ବିବେଚନା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ମନ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ । ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଙ୍ଗ ରୂପେ ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପ୍ରେରକ, ତାହା ମନ । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ବାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜିତ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମାତ୍ମା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ । ଏପରି ଭାବରେ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି । ଏହିପରେ ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ତୁମେ ପାତ୍ର । ଏହି ଆତ୍ମା କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, କିମ୍ବା କେଉଁ କାରଣରୁ ଯାଏ, ହେ ଯମ ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ହୁଏ ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପାୟୁ ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗହୀନ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର ହୁଏ ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାତ୍ତ, ଅତି ଲୋଭୀ, କିମ୍ବା ମଣିଷ ହନ୍ତା ହୁଏ ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗୀ ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଗୋଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ? କିଏ କେଉଁ ନରକକୁ ଯାଏ, କେତେ ସମୟ ସେଉଁଠି ରହେ ? ମୁଁ ଯାହା ପଚାରିଛି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ।” ଏହିପରି ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯମ ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ । ସେ ହସି, ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତାହାପରେ ନାରାୟଣ କହିଲେ—ଯମ କହିଲେ, “ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀ ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ମୁଁ କହିବି । ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ବର ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଅଂଶ । ଯେପରି ଶ୍ରୀ, ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ଅଂକରେ ଅଛନ୍ତି; ଭବାନୀ, ଭବଙ୍କ ଚେଷ୍ଟରେ; ଧର୍ମ, ତାଙ୍କ ଛାତିରେ; ଶତରୂପା, ମନୁଙ୍କ ସହ; ଅଦିତି, କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହ; ଅହଲ୍ୟା, ଗୌତମଙ୍କ ସହ; ରତି, କାମଙ୍କ ସହ; ସ୍ୱାହା, ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ସହ; ବରୁଣାନୀ, ବରୁଣଙ୍କ ସହ; ଦକ୍ଷିଣା, ଯଜ୍ଞ ସହ ଅଛନ୍ତି—ସେଇପରି ହେ ସତ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟବତୀ ଓ ପ୍ରିୟ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ମୁଁ ଦେବି ।” ତାହାପରେ ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—“ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ବର ପୂରଣ ହେଉ । ମୋ ବାପା ଶତପୁତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ, ମୋ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରିଆସୁ । ଶେଷରେ, ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଉ । ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଉଛି ।” ଯମ କହିଲେ—“ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କ କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ । ଭାରତଭୂମିରେ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହୁଏ । ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଥାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମରେ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଉଚ୍ଚ ଫଳ ଉପଭୋଗ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।