କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ। ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଓ ଅଗ୍ନିଲୋକକୁ ଅଧିଗମନ କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କୁବେରଲୋକ, ତାରାଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପାତାଳକୁ ଯାଏ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଏ। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବୈକୁଣ୍ଠ ଓ ନିର୍ମଳ ଗୋଲୋକକୁ ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କର୍ମ ନୁହେଁ କି ଅନେକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ ମିଳେ, କିମ୍ବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ କଥା ଖୋଲି କହିଲି। ଏହା ପରେ, ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ— ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଏବଂ ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବତୀ ନାରୀ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ସାବିତ୍ରୀ ପଚାରିଲେ: "ଧର୍ମିକମାନେ କେମିତି କର୍ମକୁ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପରେ ମୂଳସହିତ ଉପଟାଇ ପାରନ୍ତି? କର୍ମର ବୀଜସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? କିଏ କର୍ମର ଫଳ ଦେଉଛି? କିଏ କର୍ମର ଫଳ ଅନୁଭବ କରେ, କିଏ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଯାଏ? ଜ୍ଞାନ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କ’ଣ? ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନେ କିଏ ପ୍ରାଣ? କିଏ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, କିଏ ଭୋଗ ଦେଉଛି, ଭୋଗ କ’ଣ, ପାପମୋଚନ କ’ଣ?" ଯମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଯେ କର୍ମ ବେଦ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ, ସେ କର୍ମ ଅଶୁଭ ଅଟୁଟ ରହେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେବା କଲେ, ଧର୍ମିକମାନେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ମୁକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏହା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେ ମନେ କରନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବମାନେ ହରିଭକ୍ତିର ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। କର୍ମ ବୀଜସ୍ୱରୂପ, ଏହା ସଦା ତାହାର ଫଳ ଦେଉଛି। ଏହା କାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଗଠିତ ହୁଏ। ଦେହୀ ଆତ୍ମାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓ ସେଇ ଜୀବ। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି— ଏହିପରି ପଞ୍ଚ ଭୂତ। ଦେହୀ ସର୍ବଦା କର୍ତ୍ତା, ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ଆତ୍ମା ଓ ଭୋଗଦାତା। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅସତ୍ୟ-ସତ୍ୟ ବିଭାଗର ବୀଜ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ଏହି ମିଶ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ। ଯାହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିହେବ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମର ପ୍ରେରକ, ସେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ବାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ପରମାତ୍ମା, ପରବ୍ରହ୍ମ, ଗୁଣରହିତ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଲ, ମୁଁ ପାରମ୍ପରିକ ରୂପରେ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି କହିଲି। ସାବିତ୍ରୀ ପୁନି ପଚାରିଲେ: "ମୁଁ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ତୁମେ ସେଠି ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା କେଉଁ ଗର୍ଭକୁ କ’ଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା କ’ଣ କାରଣରେ ଯାଏ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହରିଭକ୍ତି ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗହୀନ, ଅନ୍ଧ, କିମ୍ବା ବଧିର ହୁଏ? କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମନସିକ ରୋଗୀ, ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭୀ, କିମ୍ବା ମଣିଷ ହନ୍ତା ହୁଏ? କେଉଁ କାରଣରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ, କେଉଁ କାରଣରେ ତ୍ୟାଗୀ ହୁଏ? ଏବଂ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ’ଣ ଦ୍ୱାରା ଗୋଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ହୁଏ?" ଏଭଳି ଭାବେ, କର୍ମର ଗୁପ୍ତତା, ତାହାର ଫଳ, ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଓ ଜୀବନର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ-ଉତ୍ତର ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହେଲା।