ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମହାଋଷି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କର ଶାପର ଫଳରେ, ତିନି ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ତିନି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି, କୋଣାର୍କରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ତାହାର ଶାଖାମୂଳର ଅଧିପତି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇଦେଲେ। ଏହିପରେ, ଦୁଃଖୀମାନଙ୍କର ନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯାଇଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କହିଲେ, “ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ଶାପରେ ମୁଁ ମନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ମୃତିରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ମୋତେ ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ସ୍ମୃତି ଦିଅ, ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିବା ଶକ୍ତି ଦିଅ, ଏବଂ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ ଦିଅ। ମୋତେ ଭାଗ୍ୟରେ ହାରାଇଥିବା ସବୁ ଜ୍ଞାନ ପୁନଃ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦିଅ। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର ଅବତାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚିର ଆଲୋକର ଆକାର। ତୁମେ ନଥିଲେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ମୃତ ଭଳି ଥାଏ। ତୁମେ ନଥିଲେ, ବିଶ୍ୱ ମୂକ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ତୁମେ ହିମ, ଚନ୍ଦନ, ମଲ୍ଲିକା, ଚନ୍ଦ୍ର, ଧଳା ପଦ୍ମ ଓ ଶତଦଳର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ। ତୁମେ 'ବିସର୍ଗ' ଓ 'ବିନ୍ଦୁ' ଅକ୍ଷରର ଅଧିପତି। ତୁମେ ନଥିଲେ, ଗଣନା ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଆକାର, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଦେବୀ। ତୁମେ ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିର ଅବତାର।" ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ବିଶେଷତା ବିବିନ୍ନ ଦିନରେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଏକଦିନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ତେବେ, ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମାତ୍ମା, ଆସିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ଏକଦିନ ଭୂମି ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା। କଶ୍ୟପଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ତିନି ଭୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ବ୍ୟାସ ବାଲ୍ମିକିଙ୍କୁ ପୁରାଣ ସୂତ୍ର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ବ୍ୟାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ହେଇ ପୁରାଣ ରଚିଲେ। ପୁରାଣ ସୂତ୍ର ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ, କୃଷ୍ଣ ଯୁଗରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବି ହେଲେ। ତେବେ ତିନି ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ବିଭାଗ ରଚିଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଦେବତା ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପୁଷ୍କରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥର ବିଦ୍ୟା ଶିଖାଇଲେ। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ମନୁ ଓ ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ପାଞ୍ଚ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଚାରି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅବାକ୍ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏଭଳି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଗଳା ନମାଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତେବେ ଦେବୀ, ଆଲୋକ ଆକାରରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଯେଉଁଠି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ରଚିତ ବାଣୀ ସ୍ତୁତିକୁ ନିୟମିତ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଯମ ହୋଇ ପଢିଥିବେ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ମୂଢ଼ କିମ୍ବା ଅବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କବି ହେଇଯିବେ। ନାରାୟଣ କହିଲେ, "ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ଶାପ, ବିବାଦ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବର ଫଳରେ, ଭାରତର ନଦୀ ଏହି ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ତିନି ପୁଣ୍ୟ ଦେବୀ, ଧର୍ମର ମାତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଆକାର। ତିନି ତପସ୍ୟାର ଆକାର ଓ ନିଜେ ତପସ୍ୟାର ରୂପ ନେଇଥିଲେ।