ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ—ସମସ୍ତେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟମ ଶ୍ରେଣୀର ଜନ୍ତୁମାନେ ରଜୋଗୁଣର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ ମନାଯାନ୍ତି। ଅଧମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଥିବାମାନେ ତମୋଗୁଣର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅଜ୍ଞାତ କୁଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜନ୍ତୁମାନେ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅନାଚାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଥିବା ଅପ୍ସରାମାନେ ଏହି ଅଧମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏଭଳି ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ଭାଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭାଜନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା। ଦୁଃଖ ନାଶିନୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସୁରଥ ନାମକ ରାଜା ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତା’ପରେ ତିନି ଲୋକରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱମାତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା। ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସିଛି, ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଦୁର୍ଗା ଅପମାନିତ ହେଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହାପରେ ଗଣେଶ, କୃଷ୍ଣ ନିଜେ, ସ୍କନ୍ଦ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନିଏଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ମଙ୍ଗଳଭୂପ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ସବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା। ଆରମ୍ଭରେ, ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା। ଗୋଲୋକରେ, ରାସମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ରାଧାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା। ଗୋପୀ, ଗୋପ, ଝିଅମାନେ ଓ ପୁଅମାନେ ଏହି ପୂଜାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରି, ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଥମେ ସୁୟଜ୍ଞ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତା’ପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତିନି ଲୋକରେ ଏହି ପୂଜା ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା। ଯେଉଁଯେଉଁ ପ୍ରକାଶ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଭାରତ ଭୂମିରେ ପୂଜିତ ହେଲେ। ଏଭଳି, ପ୍ରକୃତିଙ୍କ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି। ଏବେ, ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆପଣ କୃପାକରି କଥାହେବେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ଘଟିଲା? ପ୍ରକୃତିଙ୍କ ତିନି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ। ତେବେ, ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋକୁଳ ଚିରଅବିନାଶୀ, ଗୋଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅମର। ବୈକୁଣ୍ଠ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ଓ ବିସ୍ତାର, ଏହା ମଧ୍ୟ ଚିରଅବିନାଶୀ। ଯେପରିକି ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୀତଳତା, ପଦ୍ମରେ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତେଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେହିପରି ପ୍ରକୃତି ବିନା ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରିକି ସୁନା ବିନା ସୁନାର ଗହଣା ତିଆରି କରିପାରେନି। ‘ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆଧିପତ୍ୟ, ‘ଶକ୍ତି’ ଅର୍ଥ ଶକ୍ତିଶାଳୀତା। ‘ଭଗ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରୀ, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି। ଯିଏ ସଦା ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ‘ଭଗବାନ୍’ କୁହାଯାନ୍ତି। ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ନିରାକାର ତେଜକୁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୂପ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା କାରଣ। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିମୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିବା ଭକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏହି ନିରାକାର ଧ୍ୟାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। ସେମାନେ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଏକ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଆଲୋକ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷକ। ସେ ନୂତନ ବର୍ଷା ମେଘ ରଙ୍ଗର, ଏକାଦିକ ଶ୍ୟାମ ଓ ରାସ ନୃତ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତମାଳା ଧଳା ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଚମକୁଛି, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ। ତାଙ୍କ ନାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ସେ ସଦା ହସୁଛନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତମାନେ ଉପରେ କୃପା ବର୍ଷାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ହାତ, ଏକ ହାତରେ ବାଂଶୀ ଧରିଛନ୍ତି, ରତ୍ନ ଓ ମଣିମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର କଥା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ।