ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶେଷ, ଧର୍ମ ଏବଂ ମହାବୀରାଟ୍—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଗୁଣଧର୍ମ ସହିତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନୁଭୂତିଗମ୍ୟ, ସେସବୁ ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ। ପୂର୍ବେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଧର୍ମ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ଏହା ତତ୍ତ୍ୱର ସାର, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ହେଉଛି ପରମ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ। ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ରୂପ, ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଆତ୍ମା ରହିଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଉ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ସେଇ ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରେ। ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମଟିର ଘଡ଼ାରୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶେଷରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାନ୍ତି, ପ୍ରିୟ। ସେଠାରେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ରର ରୂପରେ। ସେ ଅସୀମ, ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ଅବିନାଶୀ। ଯୋଗୀମାନେ ସେଠାରେ ପରମ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସେ ଅନିଚ୍ଛାଶୂନ୍ୟ, ନିରାକାର—ପରମ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁ। ସେ ହେଉଛି ପରମ ଆନନ୍ଦମୟ, ପରମ ଆନନ୍ଦର କାରଣ; ଏଠି ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ବୀଜର ମୂଳ, ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତେଜ ଅଛି, ମୁନି, ଏହିପରି ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଭୂମିରେ ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକ ଅଂଶ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତି ତିନି ଗୁଣର ଭେଦରେ ଅନୁସ୍ମୃତି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ପରମ ଚାୟା ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି କୁମ୍ଭକାର ମାଟିରୁ ଘଡ଼ା ତିଆରି କରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକାର ସୁନାରୁ କଣ୍ଠା ତିଆରି କରେ, ଏହିପରି ଘଡ଼ା କୁମ୍ଭକାର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମାଟି ଚିରଂଜୀବୀ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହିପରି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଚିରଂଜୀବୀ, ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଚିରଂଜୀବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାଟି ବା ସୁନା ପାଇଁ କୁମ୍ଭକାର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣକାର ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିପରି, ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ପରମ। କେହି କୁହନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ପରମ ନିବାସ। ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଏବଂ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ବୀଜର ରୂପ। ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଆଲୋକର ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ବିନା ଧ୍ୟାନ କଲେ ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଦୀପ୍ତି, ତାହା କାହା ନିମିତ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ? ଏହି କାରଣରୁ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସେଠାରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେଇ ରୂପ ହେଉଛି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର, ଦଶ ମିଲିଅନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହା ଏକ ସୁନ୍ଦର ବର୍ଗ, ଏକ ଶତ କୋଟି ଯୋଜନ ମାପରେ। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଚକ୍ରାକାର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଡିସ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅମର ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ପଞ୍ଚାଶ ମିଲିଅନ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ କାମଧେନୁ ଗୋମାତାମାନେ ରହନ୍ତି, ରସମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଦେଶରେ ଶତ ଶିଖର ଅଛି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ବଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ କାମ୍ୟ, ଶତ କୋଟି ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ, ଶତ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ। କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଆଭାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସ୍ଥାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ।