ब्रह्मणा भृगवे दत्ता प्रियपुत्राय भूमिप
ब्रह्माने आपल्या प्रिय पुत्र भृगुला दिलेले, हे राजन—
गोलोकजा कामधेनुर्दुर्लभा भुवनत्रये
गोलोकात जन्मलेली कामधेनू, तिन्ही लोकांत दुर्मिळ आहे.
नाहं रे हालिको मूढस्तुत्या नोत्थापितो बुधः
मी मूर्ख नांगरवाला नाही, रे; स्तुतीने उचलला गेलेला मूर्ख नाही.
गृहं गच्छ गृहं गच्छ मे कोपं नैव वर्द्धय
घरी जा, घरी जा; माझा राग वाढवू नकोस.
मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा चुकोप स नराधिपः
मुनींचे शब्द ऐकून राजा रागावला.
गत्वा सैन्यसकाशं स कोपप्रस्फुरिताधरः
तो आपल्या सैन्याजवळ गेला, रागाने त्याचे ओठ थरथरत होते.
कपिलासन्निधिं गत्वा रुरोद मुनिपुंगवः
कपिलांच्या सान्निध्यात जाऊन तो श्रेष्ठ ऋषी रडू लागला.
रुदन्तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा सुरभिस्तमुवाच ह
त्या ब्राह्मणाला रडताना पाहून सुरभीने त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
सुरभिरुवाच शास्ता पालयिता दाता स्ववस्तूनां च सन्ततम्
सुरभी म्हणाली, "आपल्या वस्तूंचा मालक नेहमीच त्यांचा रक्षणकर्ता, पालनकर्ता आणि दाता असतो."
स्वेच्छया चेन्नृपेन्द्राय मां ददासि तपोधन
तपस्वी, जर तू स्वतःच्या इच्छेने मला राजाला दिलेस,
अथवा न ददासि त्वं न गमिष्यामि ते गृहात्
किंवा, जर तू मला दिली नाहीस, तर मी तुझ्या घरातून जाणार नाही.
कथं रोदिषि सर्वज्ञ मायामोहितचेतनः
सर्वज्ञा, माया-मोहाने ग्रासलेल्या मनाने, तू का रडतोस?
त्वं वा को मे तवाहं का सम्बन्धः कालयोजितः
तू माझा कोण? मी तुझा कोण? काळाने ठरवलेला आपला संबंध तरी काय आहे?
मनो जानाति यद्द्रव्यमात्मीयं चेति केवलम्
मनच ठरवतं की कोणती वस्तू आपली आहे आणि कोणती नाही.
इत्युक्त्वा कामधेनुश्च सुषाव विविधानि च
असं म्हणून कामधेनूने अनेक प्रकारच्या वस्तू उत्पन्न केल्या.
निर्गताः कपिलावक्त्रात्त्रिकोट्यः खड्गधारिणाम्
कपिलाच्या तोंडातून तीस कोटी तलवारधारी बाहेर आले.
विनिस्सृता लोचनाभ्यां शतकोटिधनुर्द्धरा
तिच्या डोळ्यांतून शंभर कोटी धनुर्धारी प्रकट झाले.
वक्षस्स्थलान्निस्सृताश्च त्रिकोट्यश्शक्तिधारिणाम्
तिच्या छातीपासून तीस कोटी शस्त्रधारी बाहेर आले.
विनिस्सृताः पादतलाद्वाद्यभाण्डाः सहस्रशः
तिच्या पायांच्या तळव्यांतून हजारो वाद्ये प्रकट झाली.
विनिर्गता गुह्यदेशात्त्रिकोटिम्लेच्छजातयः।। दत्त्वा सैन्यानि कपिला मुनये चाभयं ददौ। युद्धं कुर्वन्तु सैन्यानि त्वं न याहीत्युवाच ह
तिच्या गुप्त भागातून तीस कोटी म्लेच्छ जाती बाहेर आल्या; सैन्ये दिल्यावर कपिलाने त्या ऋषीला अभय दिलं आणि म्हणाला, "सैन्यांनी युद्ध करावं, तू मात्र जाऊ नकोस."
मुनिः सम्भूतसम्भारैर्हर्षयुक्तो बभूव ह
इतकी मोठी सेना जमली पाहून ऋषी आनंदित झाला.
कपिलासैन्यवृत्तान्तमात्मवर्गपराजयम् दूतान्त्संप्रेष्य सैन्यानि चाजहार स्वदेशतः
कपिलाच्या सैन्याची बातमी आणि स्वतःच्या पराभवाची वार्ता दूतांमार्फत पाठवून, त्याने आपली सेना आपल्या देशातून मागे घेतली.
नारायण उवाच दूतं प्रस्थापयामास कुपितो मुनिसन्निधिम्
नारायण म्हणाले, "रागावून त्याने ऋषीच्या सान्निध्यात दूत पाठवला."
युद्धं देहि मुनिश्रेष्ठ किं वा धेनुं च वाञ्छिताम्
ऋषीश्रेष्ठा, युद्ध दे किंवा हवी असलेली गाय दे.
दूतस्य वचनं श्रुत्वा जहास मुनिपुंगवः
दूताचे शब्द ऐकून तो श्रेष्ठ ऋषी हसला.
मुनिरुवाच विविधं च यथाशक्त्या भोजितश्च यथोचितम्
मुनि म्हणाला, "आपल्या सामर्थ्यानुसार वेगवेगळ्या गोष्टी दिल्या आहेत आणि योग्य ते आदरातिथ्य केले आहे."
कपिलां याचते राजा मम प्राणाधिकां प्रियाम्
राजा माझ्या प्राणाहूनही प्रिय असलेल्या कपिलेची मागणी करतो.
मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा दूतः सर्वमुवाच ह
मुनिंचे हे बोल ऐकून दूताने सर्व काही सांगितले.
मुनिश्च कपिलामाह साम्प्रतं किङ्करोम्यहम्
मुनिने कपिलेला विचारले, "आता मी काय करावे?"
कपिला च ददौ तस्मै शस्त्राणि विविधानि च
कपिलेनं त्याला विविध शस्त्रे दिली.