किं करोषि महादेव हे तात करुणानिधे
महादेव, तुम्ही काय करताय? हे वडील, करुणेचा सागर!
मातरुत्तिष्ठ मेऽन्नं त्वं प्रयच्छाद्य शिवं जलम्
आई, उठ! आज मला अन्न दे, आणि शंकरा, मला पाणी दे.
मातर्मातर्जगन्मातरेहि नाहं स्थितो बहिः
आई, आई, जगाची जननी, ये! मी बाहेर उभा नाही.
इति काकुस्वरं श्रुत्वा शिवस्योत्तिष्ठतो मुने
शिव उठत असताना, तो काकुळतीचा स्वर ऐकून, मुनिवर,
उत्तस्थौ पार्वती त्रस्ता सूक्ष्मवस्त्रं पिधाय च
पार्वती घाबरून उठली आणि तिने अंगावर हलकं वस्त्र पांघरलं.
ददर्श ब्राह्मणं दीनं जरया परिपीडितम्
तिने एक ब्राह्मण पाहिला, जो फारच दीन आणि वृद्धापकाळाने त्रस्त होता.
तपस्विनमशान्तं च शुष्ककण्ठौष्ठतालुकम्
एक तपस्वी, अस्वस्थ, ज्याचा घसा, ओठ आणि तालू कोरडा पडला होता.
श्रुत्वा तद्वचनं तत्र नीलकण्ठः सुधोपमम्
ते शब्द ऐकून, नीलकंठ तिथे, ज्याचा स्वर अमृतासारखा गोड होता,
शंकर उवाच किन्नाम भवतः क्षिप्रं ज्ञातुमिच्छामि साम्प्रतम्
शंकर म्हणाले — तुला नेमकं काय हवं आहे? मी ते लगेच जाणून घ्यायचं इच्छितो.
पार्वत्युवाच अद्य मे सफलं जन्म ब्राह्मणो मद्गृहेऽतिथिः
पार्वती म्हणाली — आज माझं जन्म सफल झालं, कारण माझ्या घरी ब्राह्मण पाहुणा म्हणून आला आहे.
अतिथिः पूजितो येन त्रिजगत्तेन पूजितम्
जो कोणी पाहुण्याचं आदराने स्वागत करतो, त्याने जणू साऱ्या तीनही लोकांचं सन्मान केलं आहे.
तीर्थान्यतिथिपादेषु शश्वत्तिष्ठन्ति निश्चितम्
पाहुण्याच्या पायांजवळ नेहमी पवित्र तीर्थस्थळं वास करतात, हे नक्की.
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः
तो जणू सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केलेला आणि सर्व यज्ञांमध्ये दिक्षा घेतलेला आहे.
महादानानि सर्वाणि कृतानि तेन भूतले
त्याने पृथ्वीवरची सर्व मोठी दानं दिलेली आहेत असंच समजावं.
नानाप्रकारपुण्यानि वेदोक्तानि च यानि वै
वेदांमध्ये ज्या विविध प्रकारच्या पुण्यकर्मांची महती सांगितली आहे, ती सर्व त्याने मिळवलेली असते.
अपूजितोऽतिथिर्यस्य भवनाद्विनिवर्त्तते
पण ज्याच्या घरातून पाहुणा न सन्मानित होऊन निघून जातो—
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
जितकीही पापं असतील, अगदी ब्रह्महत्या सारखीही—
ब्राह्मण उवाच क्षुत्तृड्भ्यां पीडितो मातर्वचनं च श्रुतौ श्रुतम्
ब्राह्मण म्हणाला: उपाशी आणि तहानलेला असताना, आईचं वचन जसं शास्त्रात ऐकलं जातं—
व्याधियुक्तो निराहारो यदा वाऽनशनव्रती
रोगाने त्रस्त असताना, उपाशी असताना किंवा उपवास करत असताना—
पार्वत्युवाच दास्यामि भोक्तुं त्वामद्य मज्जन्म सफलं कुरु
पार्वती म्हणाली: आज मी तुला जेवायला देईन; माझं जन्म फळवंत कर.
ब्राह्मण उवाच नानाविधं मिष्टमिष्टं भोक्तुं श्रुत्वा समागतः
ब्राह्मण म्हणाला: अनेक प्रकारचे स्वादिष्ट आणि आवडते पदार्थ मिळतील असं ऐकून मी आलो आहे.
सुव्रते तव पुत्रोऽहमग्रे मां पूजयिष्यसि
सुव्रते, मी तुझा पुत्र आहे; पुढे तू माझा सन्मान करशील.
ताताः पञ्चविधाः प्रोक्ता मातरो विविधाः स्मृताः
वडील पाच प्रकारचे सांगितले आहेत; आई वेगवेगळ्या प्रकारच्या मानल्या आहेत.
विद्यादाताऽन्नदाता च भयत्राता च जन्मदः
ज्ञान देणारा, अन्न देणारा, भीतीपासून वाचवणारा आणि जन्म देणारा—
गुरुपत्नी गर्भधात्री स्तनदात्री पितुः स्वसा
गुरुपत्नी, गर्भात धारण करणारी, दूध देणारी आणि वडिलांची बहीण—
भृत्यः शिष्यश्च पोष्यश्च वीर्य्यजः शरणागतः
नोकर, शिष्य, पालन केलेला, सामर्थ्याने जन्मलेला आणि शरण आलेला—
क्षुत्तृड्भ्यां पीडितो मातर्वृद्धोऽहं शरणागतः
आई, मी उपाशी आणि तहानलेला आहे, वृद्ध आहे आणि तुझ्या शरण आलो आहे.
पिष्टकं परमान्नं च सुपक्वानि फलानि च
पिठाचे पदार्थ, उत्तम प्रकारचं पायस आणि छान शिजवलेली फळं—
पक्वान्नं स्वस्तिकं क्षीरमिक्षुमिक्षुविकारजम्
शिजवलेला भात, स्वादिष्ट स्वस्तिक, दूध आणि ऊसापासून बनवलेले पदार्थ,
लड्डुकानि तिलानां च मिष्टान्नैः सगुडानि च
तीळाचे लाडू आणि गुळासोबत केलेले गोड पदार्थ,