मनुर्बभूव सावर्णिस्तप्त्वा वै पुष्करे तपः
सावर्णी यांनी पुष्कर येथे कठोर तप केल्यावर मनु पद मिळवले.
दुर्गाख्यानं मुनिश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
मुनिश्रेष्ठा, तुला दुर्गेची कथा अजून ऐकायची आहे का?
इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृ० नारदनारायणसंवादे दुर्गोपाख्याने दुर्गादिनामव्युत्पत्त्यादिकथनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणाच्या दुसऱ्या भागातील नारद-नारायण संवादात, दुर्गोपाख्यानात, 'दुर्गा आणि इतर नावांची उत्पत्ती' या सत्तावन्नाव्या अध्यायाचा येथे समारोप होतो.
नारद उवाच कथं संप्राप वै ज्ञानं मेधसो ज्ञानिनां वरात्
नारद म्हणाले – मेधस या ज्ञानी श्रेष्ठ ऋषींना हे ज्ञान कसे मिळाले?
कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्मेधसो मुनिसत्तम
ब्रह्मन्, या मेधस ऋषींचा कुठल्या कुळात जन्म झाला?
सख्यं बभूव कुत्रास्य वा प्रभो नृपवैश्ययोः
प्रभो, त्या राजासोबत आणि व्यापाऱ्यासोबत त्यांची मैत्री कुठे झाली?
नारायण उवाच स च कृत्वा राजसूयं द्विजराजो बभूव ह
नारायण म्हणाले – त्यांनी राजसूय यज्ञ केल्यानंतर ते ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ झाले.
गुरुपत्न्यां च तारायां तस्याभूच्च बुधः सुतः
गुरुपत्नी तारा हिच्या पोटी त्यांना बुध नावाचा मुलगा झाला.
नारद उवाच अहो व्यतिक्रमं ब्रूहि वेदस्य च महामुने
नारद म्हणाले – महर्षी, हा अपराध कसा घडला आणि वेदाबद्दलही सांग.
नारायण उवाच तारां सुरगुरोः पत्नीं धर्मिष्ठां च पतिव्रताम्
नारायण म्हणाले – तारा ही देवगुरूंची पत्नी होती, ती धर्मपरायण व पतीव्रता होती.
सुस्नातां सुन्दरीं रम्यां पीनोन्नतपयोधराम्
ती अंघोळ करून आली होती, सुंदर, आकर्षक आणि उन्नत व भरगच्च स्तनांची होती.
सुदतीं कोमलांगीं च नवयौवनसंयुताम्
तिचे दात सुंदर होते, अंग नाजूक होते आणि ती नवतरुण होती.
कस्तूरीबिन्दुना सार्द्धमधश्चन्दनबिन्दुना 2.58.
तिच्या अंगावर कस्तुरीचा ठिपका आणि खाली चंदनाचा टिळा होता.
वायुनाऽधोवस्त्रहीनां सकामां रक्तलोचनाम्
वाऱ्यामुळे तिचे खालील वस्त्र निघून गेले होते; ती कामेच्छेने डोळे लाल करून बसली होती.
सस्मितां नम्नवक्त्रां च लज्जया चन्द्रदर्शनाम्
ती हसत होती, चेहरा खाली झुकला होता, लाजलेली होती आणि चंद्रासारखी सुंदर दिसत होती.
तां दृष्ट्वा मन्मथाक्रान्तश्चन्द्रो लज्जां जहौ मुने
मुनिवर, तिला पाहून चंद्र प्रेमाने भारावून गेला आणि त्याने आपली लाज सोडली.
चन्द्र उवाच सुविदग्धे विदग्धानां मनो हरसि सन्ततम्
चंद्र म्हणाला – विदग्धांमध्ये सर्वात चतुर असलेल्या तु, तू नेहमीच ज्ञानी लोकांचे मन मोहून टाकतेस.
निषेव्य प्रकृतिं जन्मसहस्रे कामसागरे
अनेक जन्मांच्या या कामाच्या समुद्रात मी तुझ्या स्वभावाचा अनुभव घेतला आहे.
अहो तपस्विना सार्द्धमविदग्धेन वेधसा
अहो, त्या तपस्व्यासोबत मूर्ख ब्रह्म्यानेही असं वागलं.
किं वा सुखं च विज्ञातमविज्ञेषु समागमे
जे समजत नाहीत, त्यांच्यात मिळण्यात काय सुख असू शकतं?
कामेन कामिनी त्वं च दग्धाऽसि व्यर्थमीश्वरि
ईश्वरी, तू इच्छेने व्यर्थ जळलीस, कारण तूच इच्छुक आहेस.
दिने दिने वृथा याति दुर्लभं नवयौवनम्
दररोज, हे अमूल्य तारुण्य व्यर्थ जातं.
शश्वत्तपस्यायुक्तश्च कृष्णमात्मानमीप्सितम् 2.58.
तू नेहमीच तप करण्यात मग्न आहेस आणि कृष्णालाच आपला आत्मा मानतेस.
सर्वकामरसज्ञा त्वं निष्कामं काममीप्सितम्
सर्व सुखांचा रस तुला ठाऊक असूनही, तू इच्छेशिवायच इच्छा धरतेस.
अन्यश्च त्वन्मनःकामो भिन्नं त्वद्भर्तुरीप्सितम्
कोणीतरी तुझ्या मनाची इच्छा धरतो, पण तुझ्या पतीची इच्छा वेगळीच आहे.
वासन्तीपुष्पतल्पे च गन्धचन्दन चर्चिते
वसंतातील फुलांच्या पलंगावर, सुगंध व चंदनाने सजवलेले,
सुगन्ध्युत्फुल्लकुसुमे निर्जने चन्दने वने
सुगंधी, उमललेल्या फुलांत, एकांत चंदनाच्या वनात,
चन्दने चम्पकवने शीतचम्पकवायुना
चंदन आणि चंपकाच्या बागेत, थंड चंपकाच्या वाऱ्यात,
तारोवाच अत्रेरभाग्यात्त्वं पुत्रो व्यर्थं ते जन्म जीवनम्
ताराने म्हटलं: अत्रीच्या दुर्दैवामुळे, तुझं जन्म आणि जीवन व्यर्थ गेलं, मुला.
अरे कृत्वा राजसूयमात्मानं मन्यसे बली
अरे, राजसूय यज्ञ करून तू स्वतःला बलवान समजतोस.