तिथिभेदे पर्वभेदे कल्पभेदेऽन्यभेदके
तिथी, सण, कल्प आणि इतर भेदांमध्ये—
महोत्सवविशेषे च पर्वन्निति सुकीर्तिता
विशेष मोठ्या उत्सवांत तिला 'पर्वणी' म्हणून मोठ्या गौरवाने ओळखले जाते.
पर्वतस्य सुता देवी साऽऽविर्भूता च पर्वते
पर्वताची कन्या असलेली ती देवी पर्वतावर प्रकट झाली.
सर्वकाले सना प्रोक्तो विस्तृते च तनीति च
सर्व काळात तिला 'सना' असे म्हणतात, आणि विस्ताराने 'तनी' असेही ओळखले जाते.
अर्थः षोडशनाम्नां च कीर्त्तितश्च महामुने
महर्षे, तिच्या सोळा नावांचा अर्थ सांगितला गेला आहे.
प्रथमे पूजिता सा च कृष्णेन परमात्मना
ती देवी प्रथम परमात्मा कृष्णाने पूजली.
मधुकैटभभीतेन ब्रह्मणा सा द्वितीयतः ।। 2.57.
नंतर मदु आणि कैटभ यांच्यामुळे घाबरलेल्या ब्रह्मदेवानेही तिची पूजा केली.
भ्रष्टश्रिया महेन्द्रेण शापाद्दुर्वाससः पुरा
पूर्वी दुर्वासांच्या शापामुळे श्रीहीन झालेल्या इंद्राने तिची पूजा केली.
तदा मुनीन्द्रैः सिद्धेन्द्रैर्देवैश्च मुनिपुङ्गवैः
त्या वेळी श्रेष्ठ ऋषी, सिद्धांचे प्रमुख, देव आणि मोठे मुनी यांनीही तिची पूजा केली.
तेजस्सु सर्वदेवानां साऽऽविर्भूता पुरा मुने
मुनी, त्या काळी ती देवी सर्व देवतांच्या तेजातून प्रकट झाली.
दुर्गादयश्च दैत्याश्च निहता दुर्गया तया
दुर्गा आणि इतर दैत्य तिने, दुर्गेने, संहारले.
कल्पान्तरे पूजिता सा सुरथेन महात्मना
एका कल्पात महात्मा सुरथाने तिची पूजा केली.
मेषादिभिश्च महिषैः कृष्णसारैश्च मण्डकैः
मेंढ्या, महिष, कृष्णसार आणि मंडक या प्राण्यांसह,
वेदोक्तांश्चैव दत्त्वैवमुपचारांस्तु षोडश
वेदात सांगितलेल्या सोळा उपचारांनी तिची सेवा केली.
राजा कृत्वा परीहारं वरं प्राप यथेप्सितम्
राजाने सर्व विधी करून, आपल्या इच्छेप्रमाणे वर मिळवला.
तुष्टाव राजा वैश्यश्च साश्रुनेत्रः कृताञ्जलिः
राजा आणि व्यापारी, डोळ्यांत अश्रू आणि हात जोडून, तिचे स्तवन करू लागले.
मृन्मयीं तामदृष्ट्वा च जलधौतां नराधिपः 2.57.
पाण्याने धुतलेली तिची मातीची मूर्ती पाहून राजाने तिला प्रत्यक्ष अनुभवले.
त्यक्त्वा देहं च वैश्यस्तु पुष्करे दुष्करं तपः
त्या व्यापाऱ्याने देह सोडून पुष्कर येथे कठोर तप केला.
कृत्वा जगाम गोलोकं दुर्गादेवीवरेण सः
दुर्गा देवीच्या वराने तो गोलोकात गेला.
भोगं च बुभुजे भूपः षष्टिवर्षसहस्रकम्
राजाने साठ हजार वर्षे सुख उपभोगले.
मनुर्बभूव सावर्णिस्तप्त्वा वै पुष्करे तपः
सावर्णी यांनी पुष्कर येथे कठोर तप केल्यावर मनु पद मिळवले.
दुर्गाख्यानं मुनिश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
मुनिश्रेष्ठा, तुला दुर्गेची कथा अजून ऐकायची आहे का?
इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृ० नारदनारायणसंवादे दुर्गोपाख्याने दुर्गादिनामव्युत्पत्त्यादिकथनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणाच्या दुसऱ्या भागातील नारद-नारायण संवादात, दुर्गोपाख्यानात, 'दुर्गा आणि इतर नावांची उत्पत्ती' या सत्तावन्नाव्या अध्यायाचा येथे समारोप होतो.
नारद उवाच कथं संप्राप वै ज्ञानं मेधसो ज्ञानिनां वरात्
नारद म्हणाले – मेधस या ज्ञानी श्रेष्ठ ऋषींना हे ज्ञान कसे मिळाले?
कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्मेधसो मुनिसत्तम
ब्रह्मन्, या मेधस ऋषींचा कुठल्या कुळात जन्म झाला?
सख्यं बभूव कुत्रास्य वा प्रभो नृपवैश्ययोः
प्रभो, त्या राजासोबत आणि व्यापाऱ्यासोबत त्यांची मैत्री कुठे झाली?
नारायण उवाच स च कृत्वा राजसूयं द्विजराजो बभूव ह
नारायण म्हणाले – त्यांनी राजसूय यज्ञ केल्यानंतर ते ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ झाले.
गुरुपत्न्यां च तारायां तस्याभूच्च बुधः सुतः
गुरुपत्नी तारा हिच्या पोटी त्यांना बुध नावाचा मुलगा झाला.
नारद उवाच अहो व्यतिक्रमं ब्रूहि वेदस्य च महामुने
नारद म्हणाले – महर्षी, हा अपराध कसा घडला आणि वेदाबद्दलही सांग.
नारायण उवाच तारां सुरगुरोः पत्नीं धर्मिष्ठां च पतिव्रताम्
नारायण म्हणाले – तारा ही देवगुरूंची पत्नी होती, ती धर्मपरायण व पतीव्रता होती.