कालः संहरते काले काले सृजति पाति च
काळ आपल्या वेळी सर्व काही संहारतो, योग्य वेळी निर्माण करतो आणि पालन करतो.
स्वदेशे पर्वताश्चैव स्वाः पातालाः स्वदेशतः
पर्वत त्यांच्या प्रदेशात राहतात, तसेच स्वर्ग आणि पाताळही त्यांच्या ठिकाणीच असतात.
शैलसागरसंयुक्ताः पातालाः सप्त चैव हि
सप्त पाताळे पर्वत आणि सागर यांच्याशी जोडलेली आहेत.
सन्त्येव प्रतिविध्यण्डे ब्रह्मविष्णुशिवादयः
प्रत्येक ब्रह्मांडात ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतरही असतात.
आपातालाद्ब्रह्मलोकपर्य्यन्तं डिम्बरूपकम्
पाताळापासून ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व जग अंड्यासारख्या आकारात आहे.
नाभिपद्मे विराड्विष्णोः क्षुद्रस्य जलशायिनः
महाविष्णूंच्या नाभीतील कमळात, पाण्यावर झोपलेल्या त्या लहान विष्णूचा वास आहे.
एवं सोऽपि शयानस्स्याज्जलतल्पे सुविप्लुते
अशा प्रकारे तोही पाण्याच्या विशाल शय्येवर शांतपणे विसावलेला असतो.
कालभीतश्च कालेशं कृष्णमात्मानमीश्वरम् ।। । महाविष्णोर्लोमकूपसाधारः सोऽस्ति विस्तृते 2.53.
काळाची भीती वाटल्यामुळे तो काळाचा स्वामी असलेल्या, स्वतःच्या आत्म्याला म्हणजे कृष्णाला आठवतो. महाविष्णूंच्या रोमकूपातून तो सर्वत्र व्यापलेला आहे.
महाविष्णोर्गात्रलोम्नां ब्रह्माण्डानां च भूमिप
राजा, महाविष्णूंच्या देहातील केसांमधूनच ब्रह्मांडांची उत्पत्ती होते.
महाविष्णुः प्राकृतिकः सोऽपि डिम्बोद्भवः सदा
तो महाविष्णूही अंड्यातून जन्मलेला आणि प्रकृतीचा भाग आहे.
सर्वाधारो महान्विष्णुः कालभीतः स शङ्कितः
सर्वांचा आधार असलेला महान विष्णूही काळाची भीती बाळगतो आणि चिंतेत असतो.
एवं च सर्वविश्वस्था ब्रह्मविष्णुशिवादयः
अशा रीतीने ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर सर्व विश्वातील देवता अस्तित्वात आहेत.
सा सर्वबीजरूपा च मूलप्रकृतिरीश्वरी
ती मूळ प्रकृती, सर्व बीजांची मूळ रूप असलेली आणि सर्वांची स्वामिनी आहे.
एवं सर्वे कालभीताः प्रकृतिः प्राकृतास्तथा
अशा प्रकारे सर्वजण, प्रकृतीसह, काळाची भीती बाळगतात.
इत्येवं कथितं सर्वं महाज्ञानं सुदुर्लभम्
असे हे अत्यंत दुर्मिळ आणि महान ज्ञान मी तुला सांगितले आहे.
इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादान्तर्गतहरगौरीसंवादे राधोपाख्याने सुयज्ञं प्रत्यतिथ्युपदेशो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराणाच्या द्वितीय प्रकृतीखंडातील, नारद-नारायण संवादातील हर-गौरी संवादात राधा उपाख्यानात, सुयज्ञाला पाहुणचाराचा उपदेश करणारा त्रेपन्नावा अध्याय संपला.
राजोवाच कालभीतस्य कति च कालमाया मुनीश्वर
राजा म्हणाला: हे मुनीश्रेष्ठ, काळाची भीती बाळगणाऱ्यांसाठी किती काळ असतो?
क्षुद्रस्य कतिचित्कालं ब्रह्मणः प्रकृतेस्तथा
त्या लहान विष्णूचा, ब्रह्म्याचा आणि प्रकृतीचाही काळ किती असतो?
अन्येषां वै जनानां च प्राकृतानां परं वयः
इतर सर्व सृष्टीतील आणि त्यापलीकडील जीवांचे श्रेष्ठ आयुष्य किती असते?
विश्वानामूर्ध्वभागे च कस्स्याद्वा लोक एव सः
विश्वाच्या वरील भागात कोणाचा लोक असतो?
मुनिरुवाच तथा नित्यं डिम्बरूपश्श्रीकृष्णेच्छासमुद्भवः
मुनी म्हणाले: त्याचप्रमाणे, अंड्याचे रूप नेहमी श्रीकृष्णाच्या इच्छेने निर्माण होते.
जलेन परिपूर्णश्च कृष्णस्य मुखबिन्दुना
ते अंड कृष्णाच्या मुखातून पडलेल्या थेंबाने पाण्याने पूर्ण भरलेले असते.
प्रकृत्या सह युक्तस्य कलया निजया नृप
राजा, स्वतःच्या अंशासह आणि प्रकृतीसोबत एकरूप झालेला तो आहे.
प्रकृतिर्गर्भसंर्युक्तडिम्बोद्भूतस्य भूमिप
राजा, प्रकृतीच्या गर्भातून एकत्र येऊन, तो अंड्यातून जन्माला आला.
वनमालाधरः श्रीमाञ्छोभितः पीतवाससा 2.54.
त्याने वनफुलांची माळ घातली आहे, तो तेजस्वी आहे आणि पिवळ्या वस्त्रांनी शोभलेला आहे.
आत्माऽऽकाशसमो नित्यो विस्तृतश्चन्द्रबिम्बवत्
त्याचे स्वरूप आकाशासारखे आहे, शाश्वत आणि चंद्राच्या पूर्णाकृतीसारखे विस्तारलेले.
आकाशवत्सुविस्तारो रत्नौघैश्च विनिर्मितः
तो आकाशासारखा विशाल आहे आणि असंख्य रत्नांनी बनलेला आहे.
लक्ष्मीसरस्वतीगङ्गातुलसीपतिरीश्वरः
तो लक्ष्मी, सरस्वती, गंगा आणि तुळशी यांचा स्वामी आहे.
सर्वेशः सर्वसिद्धेशो भक्तानुग्रहविग्रहः
तो सर्वांचा अधिपती, सर्व सिद्धींचा स्वामी आणि भक्तांवर कृपा करणारा मूर्तिमंत आहे.
चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम्
वैकुंठात तो चार हातांचा आहे, पण गोलोकात स्वतः दोन हातांचा आहे.