भरणादेव भर्ताऽयं पालनात्पतिरुच्यते
पालन करणारा म्हणून त्याला 'भर्ता' म्हणतात, आणि रक्षण करणारा म्हणून त्याला 'पति' म्हणतात.
बन्धुश्च सुखबन्धाच्च प्रीतिदानात्प्रियः परः
तो आप्त आहे, सुखाशी जोडणारा आहे आणि प्रेम देतो म्हणून तो सर्वांत प्रिय आहे.
रतिदानाच्च रमणः प्रियो नास्ति प्रियात्परः
संसर्गात आनंद देणारी जी प्रिया आहे, तीच सर्वांत प्रिय असते; तिच्यापेक्षा अधिक प्रिय कोणीच नाही.
शतपुत्रात्परःस्वामी कुलजानां प्रियः सदा
सज्जन घरातील स्त्रियांसाठी पती हा नेहमीच शंभर मुलांपेक्षा अधिक प्रिय असतो.
स्नानं च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षणम्
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान करणे आणि सर्व यज्ञांत दीक्षा घेणे—
सर्वाण्येव व्रतादीनि महादानानि यानि च
सर्व व्रते आणि मोठमोठी दानं, काहीही असो—
गुरुसेवाविप्रसेवादेवसेवादिकं च यत्। स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।2.42.
गुरूची सेवा, विद्वानांची सेवा, देवांची सेवा आणि इतर सर्व काही— या सगळ्यांनी मिळूनही पतीच्या पायांची सेवा करण्याच्या सोळाव्या भागाइतकीही तुलना होत नाही.
गुरुविप्रेष्टदेवेषु सर्वेभ्यश्च पतिर्गुरुः
गुरू, विद्वान, सर्वात प्रिय देवता आणि इतर सर्वांमध्ये पतीच खरा गुरू आहे.
गोपीत्रिलक्षकोटीनां गोपानां च तथैव च
तीन लक्ष कोटी गोपींमध्ये आणि तसंच सर्व गोपांमध्ये—
रमादिगोपकान्तानामीश्वरी तत्प्रसादतः
त्याच्या कृपेने, ती रमादि गोपकांतांचीही स्वामिनी झाली.
इत्युक्त्वा राधिका कृष्णं तत्र दध्यौ सुभक्तितः
असं म्हणून, राधिकेने तिथे कृष्णाचा अत्यंत भक्तीभावाने ध्यान केलं.
अथ सा दक्षिणादेवी ध्वस्ता गोलोकतो मुने
मुनिवर, त्यानंतर ती दक्षिणा देवी गोलोकातून खाली पडली.
अथ देवादयः सर्वे यज्ञं कृत्वा सुदुष्करम्
मग सर्व देवांनी एक अत्यंत कठीण यज्ञ केला.
विधिर्निवेदनं श्रुत्वा देवादीनां जगत्पतिः
देव वगैरे सर्वांच्या विनंतीचं ऐकून, जगाचा स्वामी—
नारायणश्च भगवान्महालक्ष्मीश्च देहतः
भगवान नारायण आणि महालक्ष्मी, तिच्या स्वतःच्या देहातून—
ब्रह्मा ददौ तां यज्ञाय पूर्णार्थं कर्मणां सताम्
ब्रह्मदेवाने तिला यज्ञासाठी दिलं, सज्जनांच्या सर्व कर्मांची पूर्णता व्हावी म्हणून.
तप्तकाञ्चनवर्णाभां चन्द्रकोटिसमप्रभाम् 2.42.
तिचा रंग तांबड्या सोन्यासारखा तेजस्वी होता आणि ती कोटी चंद्रांइतकी उजळ भासत होती.
कमलास्यां कोमलाङ्गीं कमलायतलोचनाम्
तिचं मुख कमळासारखं होतं, अंग नाजूक होतं आणि डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे रुंद होते.
वह्निशुद्धांशुकाधानां बिम्बोष्ठीं सुदतीं सतीम्
अग्निपरिक्षित वस्त्र परिधान केलेली, बिंब फळासारखे ओठ, सुंदर दात, आणि आचरणाने शुद्ध अशी ती होती.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम्
हलक्याशा हास्याने उजळलेलं मुख, रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली ती होती.
कस्तूरीबिन्दुभिः सार्द्धं चन्दनैश्च सुगन्धिभिः
कस्तुरीचे थेंब आणि सुगंधी चंदन यांच्यासह,
सुप्रशस्तनितम्बाढ्यां बृहच्छ्रोणिपयोधराम्
सुंदर कंबर, भरघोस नितंब आणि उन्नत वक्ष असलेली,
तां दृष्ट्वा रमणीयां च यज्ञो मूर्च्छामवाप ह
ती रमणीय स्त्री पाहून यज्ञाने भान हरपले.
दिव्यं वर्षशतं चैव तां गृहीत्वाऽथ निर्जने
दिव्य शंभर वर्षे तिला एकांतात घेऊन,
गर्भं दधार सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम्
त्या देवीने बारा वर्षे दिव्य गर्भ धारण केला.
कर्मणां फलदाता च दक्षिणा कर्मणां सताम्
कर्माचे फळ देणारा आणि सत्कर्माचे बक्षीस देणारा,
यज्ञो दक्षिणया सार्द्धं पुत्रेण च फलेन च 2.42.
यज्ञ, दक्षिणा, पुत्र आणि फळ यांच्यासह,
यज्ञश्च दक्षिणां प्राप्य पुत्रं च फलदायकम्
यज्ञाने दक्षिणा आणि फळ देणारा पुत्र मिळवला,
तदा देवादयस्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः
तेव्हा देवतांसह सर्वांचे मनोरथ पूर्ण झाले आणि ते आनंदी झाले.
कृत्वा कर्म च कर्ता तु तूर्णं दद्याच्च दक्षिणाम्
कर्म केल्यावर कर्त्याने लवकरच दक्षिणा द्यावी.