सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा
प्रत्येक यज्ञाच्या सुरुवातीला, शाळग्राम किंवा कलशात,
स्वाहां मन्त्राङ्गभूतां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम्
'स्वाहा' ही मंत्राचा एक भाग असून, ती मंत्रसिद्धीचे स्वरूप आहे असे ध्यान करावे,
इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः
असे मूळ मंत्राने ध्यान करून, पाणी व इतर वस्तू अर्पण कराव्यात,
ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च 2.40.
'ॐ ह्रीं श्रीं अग्नीच्या पत्नी देवीस स्वाहा' या मंत्राने,
वह्निरुवाच मन्त्राणां फलदात्री च धात्री च जगतां सती
अग्नी म्हणाले: ती मंत्रांना फळ देणारी, जगाचा आधार असणारी आणि सती आहे.
सिद्धिस्वरूपा सिद्धा च सिद्धिदा सर्वदा नृणाम्
ती सिद्धीचे स्वरूप आहे, स्वतः सिद्ध आहे आणि नेहमी लोकांना सिद्धी देते.
संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी
ती संसाराचा सार आहे आणि भयंकर संसारातून तारणारी आहे.
षोडशैतानि नामानि यः पठेद्भक्तिसंयुतः
जो कोणी ही सोळा नावे भक्तीने म्हणतो,
नाङ्गहीनो भवेत्तस्य सर्वकर्मसु शोभनम्
त्याच्या कोणत्याही कर्मात अंगाचा अभाव राहणार नाही आणि सर्व कर्म शुभ होतील.
नारायण उवाच पितॄणां वै तृप्तिकरं श्राद्धानां फलवर्द्धनम्
नारायण म्हणाले: हे पितरांना तृप्त करणारे आणि श्राद्धाचे फळ वाढविणारे आहे.
सृष्टेरादौ पितृगणान्ससर्ज जगतां विधिः
सृष्टीच्या आरंभी जगाचा स्वामी विधीनं पितरांचा समूह निर्माण केला.
सप्त दृष्ट्वा पितृगणान्सिद्धिरूपान्मनोहरान्
सात सिद्ध आणि मनोहारी पितरांचे समूह पाहून,
स्नानं तर्पणपर्य्यन्तं श्राद्धान्तं देवपूजनम्
त्याने स्नानापासून तरपण, श्राद्ध आणि देवपूजेपर्यंतचे सर्व विधी ठरवले.
नित्यं न कुर्य्याद्यो विप्रस्त्रिसन्ध्यं श्राद्धतर्पणम्
जो ब्राह्मण दररोज त्रिसंध्या, श्राद्ध आणि तरपण करत नाही,
हरिसेवाविहीनश्च श्रीहरेरनिवेद्यभुक्
जो हरिची सेवा करत नाही आणि श्रीहरिला अर्पण केलेले अन्न खात नाही,
ब्रह्मा श्राद्धादिकं सृष्ट्वा जगाम पितृहेतवे
ब्रह्मानं श्राद्ध व इतर विधी निर्माण करून पितरांच्या कल्याणासाठी निघून गेला.
सर्वे प्रजग्मुः क्षुधिता विषण्णा ब्रह्मणः सभाम्
सर्वजण उपाशी आणि निराश होऊन ब्रह्माच्या सभेत गेले.
ब्रह्मा च मानसीं कन्यां ससृजे तां मनोहराम्
तेव्हा ब्रह्मानं आपल्या मनातून एक सुंदर कन्या निर्माण केली.
विद्यावतीं गुणवतीमपि रूपवतीं सतीम् 2.41.
ती विद्वान, गुणी, रूपवान आणि पतिव्रता होती.
विशुद्धां प्रकृतेरंशां सस्मितां वरदां शुभाम्
ती शुद्ध, प्रकृतीचा अंश, हसतमुख, वर देणारी आणि शुभ होती.
शतपद्मपदन्यस्तपादपद्मं च बिभ्रतीम्
तीच्या पायांखाली शंभर पाकळ्यांचा कमळ होता.
पितृभ्यस्तां ददौ कन्यां तुष्टेभ्यस्तुष्टिरूपिणीम्
ब्रह्मानं ती कन्या पितरांना दिली, ती त्यांना तृप्त करणारी होती.
स्वधान्तं मन्त्रमुच्चार्य्य पितृभ्यो देहि चेति च
'स्वधा'ने संपणारा मंत्र उच्चारून, 'हे पितरांनो, हे घ्या' असे त्याने सांगितले.
स्वाहा शस्ता देवदाने पितृदाने स्वधा वरा
'स्वाहा' देवांना अर्पण करताना उत्तम आहे; पितरांना अर्पण करताना 'स्वधा' श्रेष्ठ आहे.
पितरो देवता विप्रा मुनयो मानवास्तथा
पितर, देव, ब्राह्मण, ऋषी आणि माणसे सुद्धा,
देवादयश्च सन्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः
देव आणि इतर सर्वजण तृप्त झाले, त्यांची सर्व इच्छापूर्ती झाली.
इत्येवं कथितं सर्वं स्वधोपाख्यानमुत्तमम्
अशा प्रकारे 'स्वधा'चे हे उत्तम कथन पूर्णपणे सांगितले गेले.
नारद उवाच श्रोतुमिच्छामि यत्नेन वद वेदविदां वर
नारद म्हणाला: मी हे मन लावून ऐकू इच्छितो; वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू सांग.
नारायण उवाच सर्वं जानासि वक्ष्ये वै ज्ञातुमिच्छसि वृद्धये ।। 2.41.
नारायण म्हणाले: तुला सर्व काही माहीत आहे; तरीही, तुझ्या वाढीसाठी तू जाणून घ्यावे अशी इच्छा धरलीस म्हणून मी सांगतो.
शरत्कृष्णत्रयोदश्यां मघायां श्राद्धवासरे
शरद ऋतूतील कृष्णपक्षातील त्रयोदशीला, मघा नक्षत्राच्या दिवशी, श्राद्धाचा दिवस येतो.