चतुर्थे चिरजीवी स्यात्क्षणानामनुरूपकः
चौथ्या प्रहरात जन्म घेतल्यास, तो दीर्घायुषी होतो आणि त्या क्षणानुसार आयुष्य मिळते.
यादृशे च क्षणे जन्म प्रसवस्तादृशे भवेत्
ज्या क्षणी जन्म होतो, तसाच प्रसवही घडतो.
कललं त्वेकरात्रेण प्रवृद्धः स्याद्दिने दिने
एका रात्रीत गर्भाची निर्मिती होते आणि दररोज तो वाढत जातो.
मासत्रये मांसपिण्डो हस्तपादादिवर्जितः
तीन महिन्यांनी तो मांसाचा गोळा होतो, पण त्याला हातपाय किंवा इतर अवयव नसतात.
भवेत्तु जीवसंचारः षण्मासे सर्वतत्त्ववित्
सहा महिन्यांनी त्यात जिवंतपणा येतो, हे सर्व तत्वे जाणणाऱ्या.
मातृजग्धान्नपानं च भुङ्क्तेऽमेध्यस्थले स्थितः
अपवित्र ठिकाणी राहून, तो आईने खाल्लेले अन्नपाणी घेतो.
एवं च चतुरो मासान्भुक्त्वा परमयातनाम् 2.36.
अशा प्रकारे चार महिने तो अत्यंत यातना सहन करतो.
दिग्देशकालाव्युत्पन्नो विस्मृतो विष्णुमायया
दिशा, जागा आणि काळ यांचे ज्ञान नसते, आणि तो विष्णूच्या मायेमुळे गोंधळलेला असतो.
परायत्तोऽप्यक्षमश्च मशकादिनि वारणे
इतरांवर अवलंबून असूनही, तो माशी वगैरे हाकलू शकत नाही.
स्तनान्धोऽप्यसमर्थश्च याञ्चां कर्तुमभीप्सिताम्
स्तनपान करताना तो आंधळा असतो आणि आपली इच्छा बोलून दाखवू शकत नाही.
पौगण्डे यातनां भुक्त्वा प्राप्नुते यौवनं पुनः
बालपणी यातना भोगून, तो पुन्हा तारुण्यात प्रवेश करतो.
आहारमैथुनार्त्तश्च नानामोहादिवेष्टितः
तो भूक, कामवासना आणि वेदना यांनी त्रस्त असतो, आणि विविध मोहांनी वेढलेला असतो.
एवं यावत्समर्थश्च तावदेव हि पूजितः
तोपर्यंतच त्याचा सन्मान होतो, जोपर्यंत तो काही करू शकतो.
यदाऽतीव जरायुक्तो जडोऽतिबधिरो भवेत्
जेव्हा त्याच्यावर प्रचंड वार्धक्य येते, तेव्हा तो मंद आणि फारच बहिरा होतो.
तदन्तरेऽनुतापं च कुरुते सन्ततं पुनः
त्या अवस्थेत तो पुन्हा पुन्हा खंत करत राहतो.
पुनश्च मानवीं योनिं लभामि भारते यदि
माझ्या भारतात पुन्हा मानवी जन्म मिळावा अशी त्याची इच्छा होते.
इत्येवमादि मनसि कुर्वन्तं तं जडं सुर 2.36.
अशा प्रकारच्या अनेक विचारांत तो मंद माणूस मनात गुंततो, हे देवा.
स पश्येद्यमदूतं च पाशहस्तं च दण्डिनम्
तो यमदूताला पाहतो, ज्याच्या हातात फास आणि काठी असते.
दुर्निवार्य्यमुपायैश्च बलिष्ठं च भयङ्करम्
तो कोणत्याही उपायाने थांबवता येत नाही, आणि तो फार बलवान व भयंकर असतो.
दृष्टमात्रान्महाभीतो विण्मूत्रं च समुत्सृजेत्
फक्त पाहताच तो मोठ्या भीतीने घाबरतो आणि त्याचे मलमूत्र सैल होते.
अंगुष्ठमात्रं पुरुषं गृहीत्वा यमकिङ्करः
यमाचे सेवक अंगठ्याएवढ्या आकाराचा जीव पकडतो.
जीवो गत्वा यमं पश्येत्सर्वधर्मज्ञमेव च
तो जीव यमाकडे जातो आणि सर्व धर्म जाणणाऱ्या यमाला पाहतो.
धर्माधर्मविचारज्ञं सर्वज्ञं सर्वतोमुखम्
तो धर्म आणि अधर्म ओळखण्यात पटाईत आहे, सर्वज्ञ आहे आणि सर्व दिशांना तोंड करून असतो.
वह्निशुद्धांशुकाधानं रत्नभूषणभूषितम्
त्याने अग्नीशुद्ध वस्त्र परिधान केलेले असतात आणि रत्नांनी सजलेला असतो.
जपन्तं श्रीकृष्णनाम शुद्धस्फाटिकमालया
तो शुद्ध स्फटिकाच्या माळेने श्रीकृष्णाचे नाव जपतो.
सगद्गदं साश्रुनेत्रं सर्वत्र समदर्शिनम्
त्याचा आवाज भावनेने गहिवरलेला असतो, डोळ्यांत अश्रू असतात आणि तो सर्वांना सारखेच पाहतो.
स्वतेजसा प्रज्वलन्तं सुखदृश्यं विचक्षणम् 2.36.
तो स्वतःच्या तेजाने उजळतो, पाहायला सुखद वाटतो आणि अत्यंत समजूतदार आहे.
पुण्यात्मनां शान्तरूपं पापिनां च भयङ्करम्
पुण्यवानांना तो शांत रूपात दिसतो, पण पापींसाठी तो भीतीदायक असतो.
चित्रगुप्तविचारेण येषां यदुचितं फलम्
चित्रगुप्ताच्या निर्णयाने प्रत्येकाला त्याच्या योग्यतेप्रमाणे फळ मिळते.
एवं तेषां गतायाते निवृत्तिर्नास्ति जीविनाम्
अशा प्रकारे, आलेल्या आणि गेलेल्या जीवांसाठी, जिवंत असतानाही विश्रांती नाही.