लालाकुण्डमसिकुण्डं चूर्णकुण्डं सुदारुणम्
लाळेचा खड्डा, राखेचा खड्डा, पूड झालेल्या वस्तूंचा खड्डा, हे सगळे फार भयंकर आहेत.
ज्वालकुण्डं भस्मकुण्डं पूतिकुण्डं च सुन्दरि
ज्वाळांचा खड्डा, राखेचा खड्डा, कुजलेल्या वस्तूंचा खड्डा, हे सुंदरि, हे सगळे भीतीदायक आहेत.
गोधामुखं नक्रमुखं गजदंशं च गोमुखम्
गोधडीच्या तोंडासारखे, मगरीच्या तोंडासारखे, हत्तीच्या चाव्याप्रमाणे, आणि गाईच्या तोंडासारखे खड्डे आहेत.
पांशुभोजं पाशवेष्टं शूलप्रोतं प्रकम्पनम्
माती खाणे, दोरीने बांधले जाणे, भाल्यावर टोचले जाणे आणि सतत थरथरणे, हे सगळे यातना आहेत.
जालबन्धं देहचूर्णं दलनं शोषणङ्करम् 2.29.
जाळ्यात अडकवणे, शरीराचे पूड होणे, चिरडले जाणे आणि शरीर सुकवले जाणे, या सगळ्या यातना आहेत.
कुण्डान्येतानि सावित्रि पापिनां क्लेशदानि च
सावित्री, हे सर्व खड्डे पापी लोकांना त्रास देणारे आहेत.
दण्डहस्तैः शूलहस्तैः पाशहस्तैर्भयङ्करैः
दंड घेणारे, भाले घेणारे, दोर घेणारे, हे सगळे फार भयानक आहेत.
तमोयुक्तैर्दयाहीनैर्दुर्निवार्य्यं च सर्वतः
ते अंधाराने भरलेले, दयाशून्य, आणि सर्व बाजूंनी सुटका अशक्य असणारे आहेत.
योगयुक्तैः सिद्धयोगैर्नानारूपधरैर्वरैः
योगसंपन्न, सिद्ध योगी, अनेक रूपे धारण करणारे हे सगळे श्रेष्ठ आहेत.
स्वकर्मनिरतैः शैवैः शाक्तैः सौरैश्च गाणपैः
स्वकर्मात मग्न असणारे, शैव, शाक्त, सौर, गणपतीचे उपासक, हे सर्व तिथे असतात.
स्वधर्म्मनिरतैर्वाऽपि विरतैर्वा स्वतन्त्रकैः
स्वधर्मात राहणारे, संन्यास घेतलेले किंवा स्वतंत्र असणारे, हे सगळे तिथे असतात.
एतत्ते कथितं साध्वि कुण्डसंख्यानिरूपणम्
हे साध्वी, तुला या सर्व खड्ड्यांची संख्या आणि स्वरूप सांगितली आहेत.
इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारदनारायणसंवादे द्वितीये प्रकृतिखण्डे सावित्र्युपाख्याने यमसावित्रीसंवादे नरककुण्डसंख्यानं नामैकोनत्रिंशो ऽध्यायः
यम आणि सावित्री यांच्या संवादात, सावित्रीच्या कथेत, प्रकृतिकांडाच्या दुसऱ्या भागात, नारद-नारायण संवादात, ब्रह्मवैवर्त महापुराणात 'नरकातील खड्ड्यांची संख्या' हा एकोणतीसवा अध्याय संपला.
2.30 यम उवाच तपस्वी ब्रह्मचारी च न याति नरकं यतिः
यम म्हणाला: जो तपस्वी आहे, ब्रह्मचर्य पाळतो, किंवा संन्यास घेतो, तो नरकात जात नाही.
कटुवाचा बान्धवांश्च खलत्वेन च यो नरः
जो माणूस आप्तांना कठोर बोलतो किंवा वाईट वागतो,
गात्रलोमप्रमाणाब्दं तत्र स्थित्वा हुताशने
तो तिथे केस वाढण्याइतका काळ अग्नीमध्ये राहतो.
ब्राह्मणं तृषितं क्षुब्धं प्रतप्तं गृहमागतम्
जो ब्राह्मण तहानलेला, अस्वस्थ, त्रासलेला, घरात आला,
तत्र लोमप्रमाणाब्दं स्थित्वा तत्र च दुःखितः
तो तिथे केस वाढण्याइतका काळ राहून, त्या ठिकाणी दुःख भोगतो.
रविवारार्कसंक्रान्त्याममायां श्राद्धवासरे
रविवार, सूर्याचा संक्रमणाचा काळ, माघ महिना किंवा श्राद्धाचा दिवस यांपैकी कुठल्याही दिवशी—
स याति क्षारकुण्डं च सूत्रमानाब्दमेव च
—जो असे कर्म करतो, तो क्षाराच्या कुंडात जातो आणि तिथे एक वर्ष राहतो.
स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः
स्वतः दिलेली किंवा दुसऱ्याने दिलेली ब्राह्मणाची उपजीविका जो घेतो—
षष्टिवर्षसहस्राणि विड्भोजी तत्र तिष्ठति
—तो तिथे सहा हजार वर्षे विष्ठा खाऊन राहतो.
परकीयतडागे च तडागं यः करोति च 2.30.
कोणी दुसऱ्याच्या तळ्यात तळे बांधतो—
तद्रेणुमानवर्षं च तद्भोजी तत्र तिष्ठति
—तो त्या तळ्याच्या रेणूइतकी वर्षे तिथे राहून तीच धूळ खातो.
एकाकी मिष्टमश्नाति श्लेष्मकुण्डं प्रयाति सः
जो एकटा गोड पदार्थ खातो, तो कफाने भरलेल्या कुंडात जातो.
पूर्णमब्दशतं चैव स प्रेतो भारते भवेत्
तो पूर्ण शंभर वर्षे भारतात प्रेतरूपाने राहतो.
पितरं मातरं चैव गुरुं भार्य्यां सुतं सुताम्
जो वडील, आई, गुरु, पत्नी, मुलगा किंवा मुलीला त्रास देतो—
पूर्णमब्दसहस्रं च तद्भोजी तत्र तिष्ठति
—तो तिथे पूर्ण हजार वर्षे खात राहतो.
दृष्ट्वातिथिं वक्रचक्षुः करोति यो हि मानवः
जो माणूस पाहुण्याकडे वाकड्या नजरेने पाहतो—
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
—ब्रह्महत्या वगैरे सर्व पापे जशी असतात—