को वा कं नरकं याति कियन्तं तेषु तिष्ठति
कोणत्या माणसाला कोणता नरक मिळतो आणि तिथे तो किती काळ राहतो?
यद्यदस्ति मया पृष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
मी जे काही विचारले आहे, ते सर्व मला समजावून सांग.
नारायण उवाच ।। सावित्रीवचनं श्रुत्वा जगाम विस्मयं यमः । प्रहस्य वक्तुमारेभे कर्मपाकं च जीविनाम्
नारायण म्हणाले: सावित्रीचे बोल ऐकून यमाला आश्चर्य वाटले; तो हसत हसत जिवंत प्राण्यांच्या कर्मफळांबद्दल सांगायला लागला.
यम उवाच ज्ञानं ते पूर्वविदुषां योगिनां ज्ञानिनां परम्
यम म्हणाला: प्राचीन काळच्या ज्ञानी, योगी आणि खरे ज्ञानी यांचे जे ज्ञान आहे—
सावित्रीवरदानेन त्वं सावित्रीकला सति
सावित्रीने मिळवलेल्या वरामुळे तू सावित्रीचाच एक अंश आहेस.
यथा श्रीः श्रीपतेः क्रोडे भवानी च भवोरसि
जसे श्री लक्ष्मी श्रीपतीच्या मांडीवर असते, आणि भवानी महादेवाच्या छातीवर असते,
धर्मोरसि यथा मूर्त्तिः शतरूपा मनौ यथा
जसे धर्म त्याच्या छातीवर आहे, आणि शतरूपा मनुच्या सोबत आहे,
अदितिः कश्यपे चापि यथाऽहल्या च गौतमे
जशी अदिती कश्यपाच्या सोबत आहे, आणि अहल्या गौतमाच्या सोबत आहे,
यथा रतिः कामदेवे यथा स्वाहा हुताशने
जशी रती कामदेवाच्या सोबत आहे, आणि स्वाहा अग्निदेवाच्या सोबत आहे,
वरुणानी च वरुणे यज्ञे च दक्षिणा यथा
जशी वरुणानी वरुणाच्या सोबत आहे, आणि दक्षिणा यज्ञाच्या सोबत आहे,
सौभाग्या सुप्रिया त्वं च भव सत्यवति प्रिये वृणु देवि महाभागे सर्वं दास्यामि निश्चितम्
तसेच, सौभाग्यवती आणि प्रिय सत्यवती, तूही सुखी रहा. देवी, तू जे काही मागशील ते सर्व मी नक्की देईन.
सावित्र्युवाच भविष्यति महाभाग वरमेतन्मदीप्सितम् ।। 2.26.
सावित्री म्हणाली: हे महाभाग, मी ज्या वराची इच्छा केली आहे तो मला मिळू दे.
मत्पितुः पुत्रशतकं श्वशुरस्य च चक्षुषी
माझ्या वडिलांना शंभर पुत्र होऊ देत आणि माझ्या सासऱ्यांना पुन्हा दृष्टी मिळू दे.
अन्ते सत्यवता सार्द्धं यास्यामि हरिमन्दिरम्
शेवटी मी सत्यवतानं सोबत हरिच्या मंदिरात जाईन.
जीवकर्मविपाकं च श्रोतुं कौतूहलं च मे
जिवंत प्राण्यांच्या कर्मफळांबद्दल ऐकायला मला खूप उत्सुकता आहे.
यम उवाच जीवकर्म्मविपाकं च कथयामि निशामय
यम म्हणाला: मी जिवंत प्राण्यांच्या कर्मफळांबद्दल सांगतो—लक्ष देऊन ऐक.
शुभानामशुभानां च कर्म्मणां जन्म भारते
भारतात जन्म हा शुभ आणि अशुभ अशा दोन्ही प्रकारच्या कर्मांमुळे मिळतो.
सुरा दैत्या दानवाश्च गन्धर्वा राक्षसादयः
देव, दैत्य, दानव, गंधर्व, राक्षस आणि इतरही अनेक जण—
विशिष्टजीविनः कर्म्म भुञ्जते सर्वयोनिषु
विशेष पुण्य मिळवलेली जीवात्मा सर्व जन्मांत आपल्या कर्माचे फळ भोगते.
शुभाशुभं भुञ्जते च कर्म पूर्वार्जितं परम्
ती जीवात्मा पूर्वी केलेल्या शुभ आणि अशुभ कर्मांचे श्रेष्ठ फळ भोगते.
कर्म्मणा चाशुभेनैव भ्रमन्ति नरकेषु च
फक्त अशुभ कर्मांमुळे ती जीवात्मा नरकांत भटकत राहते.
निर्वाणरूपा सेवा च कृष्णस्य परमात्मनः 2.26.
कृष्ण परमात्म्याची सेवा हीच खऱ्या अर्थाने मुक्ती आहे.
दीर्घजीवी च क्षीणायुः सुखी दुःखी च निश्चितम्
कोणी दीर्घायुषी असतो, कोणी अल्पायुषी; कोणी सुखी, कोणी दुःखी—हे निश्चितच.
सिद्ध्यादिकमवाप्नोति सर्वोत्कृष्टेन कर्म्मणा
सर्वश्रेष्ठ कर्मामुळे मनुष्य सिद्धी आणि इतर उत्तम गोष्टी मिळवतो.
सुदुर्लभं सुभोग्यं च पुराणेषु श्रुतिष्वपि
जे फार दुर्मिळ आणि अत्यंत आनंददायक आहे, त्याचा उल्लेख पुराणे आणि वेदांत केला आहे.
दुर्लभा मानवी जातिः सर्वजातिषु भारते
भारतात सर्व जन्मांमध्ये मानवी जन्म मिळणे फारच कठीण आहे.
विष्णुभक्तो द्विजश्चैव गरीयान्भारते ततः
म्हणून भारतात विष्णूभक्त ब्राह्मण सर्वांत श्रेष्ठ मानला जातो.
सकामश्च प्रधानश्च निष्कामो भक्त एव च
कोणाच्याही मनात इच्छा असो वा नसो, खरा भक्त हाच मुख्य आहे.
स याति देहं त्यक्ता च पदं विष्णोर्निरामयम्
तो भक्त देह सोडल्यावर विष्णूचे निर्मळ स्थान प्राप्त करतो.
ये सेवन्ते च द्विभुजं कृष्णमात्मानमीश्वरम्
जे लोक द्विभुज कृष्ण, आत्मा आणि ईश्वर यांची सेवा करतात—