ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रं श्रीमद्भागवतं विदुः । पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदीयं प्रकीर्तितम्
श्रीमद्भागवतपुराणात अठरा हजार श्लोक आहेत असं ओळखलं जातं. नारदपुराणात पंचवीस हजार श्लोक आहेत असं म्हटलं जातं.
मार्कण्डं नवसाहस्रं पुराणं पण्डिता विदुः । चतुःशताधिकं पञ्चदशसाहस्रमेव च
पंडित लोक मार्कंडेयपुराणात नऊ हजार श्लोक आहेत असं सांगतात. भविष्यपुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत.
परमग्निपुराणं च रुचिरं परिसीर्तितम् । चतुर्दशसहस्राणि परं पञ्चशताधिकम्
आग्निपुराण सुंदर आणि प्रसिद्ध आहे, त्यात चौदा हजार पाचशे श्लोक आहेत असं सांगितलं जातं.
पुराणप्रवरं चैव भविष्यं परिकीर्तितम् । अष्टादशसहस्रं च ब्रह्मवैवर्तमीप्सितम्
पुराणांमध्ये श्रेष्ठ भविष्यपुराण आहे, त्यात अठरा हजार श्लोक आहेत असं सांगितलं जातं. ब्रह्मवैवर्तपुराणालाही अठरा हजार श्लोकांची आकांक्षा आहे.
सर्वेषां च पुराणानां सारमेव विदुर्बुधाः । एकादशसहस्रं तु परं लिङ्गपुराणकम्
सर्व पुराणांचं सार ज्ञानी लोक ओळखतात. लिंगपुराणात अकरा हजार श्लोक आहेत असं सांगितलं जातं.
चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परिकीर्तितम् । एकाशीतिसहस्रं च परमेव शताधिकम्
वाराहपुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत असं म्हटलं जातं. स्कंदपुराण सर्वश्रेष्ठ असून त्यात एक्याऐंशी हजार श्लोक आहेत.
वरं स्कन्दपुराणं च सद्भिरेवं निरूपितम् । वामनं दशसाहस्रं कौर्म सप्तदशैव तु
सज्जन लोकांनी स्कंदपुराण मोठ्या मानाने मानले आहे. वामनपुराणात दहा हजार श्लोक आहेत, तर कूर्मपुराणात सतराशे हजार श्लोक आहेत.
मात्स्यं चतुर्दश प्रोक्तं पुराणं पण्डितैस्तथा । ऊनविशतिसाहस्रं गारुडं परिकीर्तितम्
पंडितांच्या मते मत्स्यपुराणात चौदा हजार श्लोक आहेत. गरुडपुराणात एक उणीस हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते.
परं द्वादशसाहस्रं ब्रह्माढं परिकीर्तितम् । एवं पुराणसंख्यानं चतुर्लक्षमुदाहृतम्
ब्रह्मांडपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे पुराणांची एकूण संख्या चार लाख सांगितली आहे.
अष्टादशपुराणानामेवमेव विदुर्बुधाः । एवं चोपपुराणानामष्टादश प्रकीर्तिता
अशा प्रकारे विद्वान लोक अठरा पुराणे ओळखतात. त्याचप्रमाणे अठरा उपपुराणांचीही गणना केली आहे.
इतिहासो भारतं च वान्मीकं काव्यमेव च । पञ्चकं पञ्चरात्राणां कृष्णमाहात्म्यपूर्वकम्
इतिहास, महाभारत आणि वाल्मीकींचे काव्य, तसेच पाच पञ्चरात्र ग्रंथ, हे सर्व कृष्णाच्या महात्म्याला समर्पित आहेत.
वसिष्ठं नारदीयं च कापिलं गौतमीयकम् । परं सनत्कुमारीयं पञ्चरात्रं च पञ्चकम्
वसिष्ठ, नारदीय, कापिल, गौतमीय आणि सनत्कुमार हे पाच पञ्चरात्र ग्रंथ आहेत.
पञ्चकं सहितानां च कृष्णभक्तिसमन्वितम् । ब्रह्मणाश्च शिवस्यापि प्रह्लादस्य तथैव च
ही पाचही ग्रंथ आणि कृष्णभक्तीने युक्त असलेले, ब्रह्मा, शिव, प्रह्लाद, गौतम आणि कुमार यांच्याशी संबंधित आहेत.
गौतमस्य कुमारस्य संहिताः परिकीर्तिताः । इति ते कथितं सर्व क्रमेण च पृथक्पृथक्
गौतम आणि कुमार यांच्या संहिताही सांगितल्या आहेत. अशा प्रकारे सर्व काही तुला क्रमाने आणि स्वतंत्रपणे सांगितले.
अस्त्येवं विपुलं शास्त्रं ममापि च यथागमम् । उवाचेदं पुराणं च गोलोके रासमण्डले
अशा प्रकारे हे विशाल शास्त्र, जसे मला परंपरेने मिळाले, तसे सांगितले. हे पुराण गोलोकात, रासमंडळात सांगितले गेले.
श्रीकृष्णो भगवान्साक्षाद्ब्रह्माणं च स्वभक्तकम् । ब्रह्मा धर्म च धर्मिष्ठं धर्मो नारायणं मुनिम्
श्रीकृष्ण भगवंतांनी स्वतः आपल्या भक्त ब्रह्माला हे सांगितले. ब्रह्माने धर्माला, धर्माने धर्मिष्ठ नारायण ऋषींना सांगितले.
नारायणो नारदं च नारदो मां च भक्तकम् । अहं त्वां च मुनिश्रेष्ठ वरिष्ठं कथयामि तत्
नारायणाने नारदाला, नारदाने मला, आपल्या भक्ताला सांगितले. आणि आता मी, हे श्रेष्ठ मुनी, तुला हे सर्व सांगतो.
सुदर्लभं पुराणं च ब्रह्मवैवर्तमीप्सितम् । यद्वृणोत्येव विश्वौघं जीविनां परमात्मकम्
हे ब्रह्मवैवर्त पुराण अतिशय दुर्मिळ आणि सर्वांना हवेहवेसे आहे. सर्व जीवांना हेच परमात्मा म्हणून प्रिय आहे.
तद्ब्रह्म साक्षिरूपं च कर्मणामेव कर्मिणाम् । तद्ब्रह्म विवृतं यत्र तद्विभूतिमनुत्तमाम्
ते ब्रह्म सर्व कर्मांचे आणि कर्त्यांचे साक्षी रूप आहे. जिथे ते ब्रह्म प्रकट होते, तिथे त्याची सर्वोच्च कीर्ती उजळते.
तेनेदं ब्रह्मवैवर्तमित्येवं च बिदुर्बुधाः । पुण्यप्रदं पुराणं च मङ्गलं मङ्गलप्रदम्
म्हणून हे ब्रह्मवैवर्त पुराण असे नाव प्राप्त झाले, असे विद्वान जाणतात. हे पुण्य देणारे, मंगल आणि कल्याणकारी पुराण आहे.
सुगोप्यं च रहस्यं च यत्र रम्यं नवं नवम् । हरिभक्तिप्रदं चैव दुर्लभं हरिदास्यदम्
हे पुराण अत्यंत गुप्त, रहस्यपूर्ण, नेहमीच रम्य आणि नवे वाटणारे आहे. हे हरिभक्ती देणारे, दुर्मिळ आणि हरिदास्य देणारे आहे.
सुखदं ब्रह्मदं सारं शोकसंतापनाशनम् । सरितां च यथा गङ्गा सद्यो मुक्तिप्रदा शुभा
हे सुख देणारे, ब्रह्म देणारे, सार असलेले आणि शोक व संताप नष्ट करणारे आहे. जसे नद्यांमध्ये गंगा त्वरित मुक्ती देणारी शुभ आहे.
तिर्थातां पुष्करं शुद्धं यथा काशी पुरीषु च । सर्वेषु भारतं वर्षं सद्यो मुक्तिप्रदं शुभम्
तीर्थांमध्ये पुष्कर सर्वात शुद्ध, शहरांमध्ये काशी श्रेष्ठ, तसेच भारतभूमीत हे पुराण त्वरित शुभ मुक्ती देणारे आहे.
यथा सुमेरुः शैलेषु पारिजातं च पुष्पतः । पत्रेषु तुलसीपत्रं व्रतेष्वेकादशीव्रतम्
डोंगरांमध्ये सुमेरू, फुलांमध्ये पारिजात, पानांमध्ये तुळशीचे पान आणि व्रतांमध्ये एकादशीचे व्रत श्रेष्ठ आहे.
वृक्षेषु कल्पवृक्षश्च श्रीकृष्णश्च सुरेषु च । ज्ञानीन्द्रेषु महादेवो योगीन्द्रेषु गणेश्वरः
झाडांमध्ये कल्पवृक्ष श्रेष्ठ आहे, देवांमध्ये श्रीकृष्ण, ज्ञानी राजांमध्ये महादेव आणि योग्यांमध्ये गणेश सर्वांत मोठा आहे.
सिद्धेन्द्रेष्वेव कपिलः सूर्यस्तेजस्विनां यथा । सनत्कुमारो भगवान्वैष्णवेषु यथाऽग्रणीः
सिद्ध ऋषींमध्ये कपिल श्रेष्ठ आहे, तेजस्वींमध्ये सूर्य, आणि वैष्णवांमध्ये भगवंत सनत्कुमार अग्रेसर आहे.
भूपेषु च यथा रामो लक्ष्मणश्च धनुष्मताम् । देवीषु च यथा दुर्गा महापुण्यवती सती
राजांमध्ये राम आणि लक्ष्मण हे धनुर्धारींमध्ये श्रेष्ठ आहेत; देवतांमध्ये दुर्गा आणि अत्यंत पुण्यवती सती हे प्रमुख आहेत.
प्राणाधिका यथा राधा कृष्णस्य प्रेयसीषु च । ईश्वरीषु यथा लक्ष्मीः पण्डितेषु सरस्वती
कृष्णाच्या प्रेयसींमध्ये राधा सर्वांत प्रिय आहे; देवपत्नींमध्ये लक्ष्मी आणि पंडितांमध्ये सरस्वती श्रेष्ठ आहे.
तथा सर्वपुराणेषु ब्रह्मवैवर्तमेव च । नातो दिशिष्टं सुखदं मधुरं च सुपुण्यदम्
तसेच सर्व पुराणांमध्ये ब्रह्मवैवर्त पुराणच विशेष आहे; दुसरे कोणतेही एवढे सुखद, मधुर आणि पुण्यदायक नाही.
संदेहभञ्जनं चैव पुराणं परिकीर्तितम् । इह लोके च सुखदं सुप्रदं सर्वसंपदाम्
हे पुराण सर्व शंका दूर करणारे म्हणून ओळखले जाते; या जगात ते सुख आणि सर्व संपत्ती देते.