सूत उवाच त्यज भीतिं महाभाग प्रश्नं कुरु यदिच्छसि । सर्वं ते कथयिष्यामि यद्यद्गोप्यं मनोहरम्
सूतम्हणाले — हे महाभागा, भीती सोड. तुला जे विचारायचं आहे ते विचार. मी तुला सर्व काही सांगीन, अगदी गुप्त आणि मनाला आनंद देणारंही.
शौनक उवाच अधुना श्रोतुमिच्छामि पुराणानां च लक्षणम् । संख्यानमपि तेषां च फलमस्यैव पुत्रक
शौनक म्हणाले — आता मला पुराणांची लक्षणं, त्यांची संख्या आणि त्यांचं फळ काय आहे हे ऐकायचं आहे, मुला.
सूत उवाच विस्तराणि पुराणानि चेतिहासश्च शौनक । संहितां पञ्चरात्राणि कथयामि यथागतम्
सूता म्हणाले — शौनक, पुराणं आणि इतिहास हे दोन्ही विस्तृत आहेत. मी संहितांचा आणि पञ्चरात्रांचा उल्लेख जसा आहे तसा सांगतो.
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं विप्र पुराणं पञ्चलक्षणम्
सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कथा — हे पाच गुण पुराणाचं मुख्य लक्षण मानलं जातं, हे विप्र.
एतदुपपुराणानां लक्षणं च विदुर्बुधाः । महतां च पुराणानां लक्षणं कथयामि ते
ज्ञानी लोक हे उपपुराणांचं लक्षण मानतात. आता मी तुला मोठ्या पुराणांची लक्षणं सांगतो.
सृष्टिश्चापि विसृष्टिश्च स्थितिस्तेषां च पालनम् । कर्मणां वासना वार्तामनूनां चाक्रमेण च
सृष्टी, उपसृष्टी, जीवांची स्थिती, त्यांची देखभाल, कर्मांची माहिती आणि माणसांच्या कथा — हे सर्व योग्य क्रमाने सांगितले जातात.
वर्णनं प्रलयानां च मौक्षस्य च निरूपणम् । उत्कीर्तनं हरेरेव वेदानां च पृथक्पृथक्
प्रलयाचं वर्णन, मुक्तीचं स्पष्टीकरण, फक्त हरिचं गौरवगान आणि वेदांची स्वतंत्र माहिती — हेही त्यात आहे.
दशाधिकं लक्षणं च महतां परिकीर्तितम् । संख्यानं च पुराणानां निबोध कथयामि ते
मोठ्या पुराणांना दहा प्रकारची लक्षणं सांगितली आहेत. आता मी तुला पुराणांची संख्या सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.
परं ब्रह्मपुराणं च सहस्राणां दशैव तु । पञ्चोनषष्टिसाहस्रं पाद्ममेव प्रकीर्तितम्
ब्रह्मपुराणात दहा हजार श्लोक आहेत असं म्हटलं जातं. पद्मपुराणात पंचावन्न हजार श्लोक प्रसिद्ध आहेत.
त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं च विदुर्बुधाः । चतुर्विंशतिसाहस्रं शैवं चैव निरूपितम्
ज्ञानी लोक विष्णुपुराणात तेवीस हजार श्लोक आहेत असं सांगतात. शिवपुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत असं मानलं जातं.
ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रं श्रीमद्भागवतं विदुः । पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदीयं प्रकीर्तितम्
श्रीमद्भागवतपुराणात अठरा हजार श्लोक आहेत असं ओळखलं जातं. नारदपुराणात पंचवीस हजार श्लोक आहेत असं म्हटलं जातं.
मार्कण्डं नवसाहस्रं पुराणं पण्डिता विदुः । चतुःशताधिकं पञ्चदशसाहस्रमेव च
पंडित लोक मार्कंडेयपुराणात नऊ हजार श्लोक आहेत असं सांगतात. भविष्यपुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत.
परमग्निपुराणं च रुचिरं परिसीर्तितम् । चतुर्दशसहस्राणि परं पञ्चशताधिकम्
आग्निपुराण सुंदर आणि प्रसिद्ध आहे, त्यात चौदा हजार पाचशे श्लोक आहेत असं सांगितलं जातं.
पुराणप्रवरं चैव भविष्यं परिकीर्तितम् । अष्टादशसहस्रं च ब्रह्मवैवर्तमीप्सितम्
पुराणांमध्ये श्रेष्ठ भविष्यपुराण आहे, त्यात अठरा हजार श्लोक आहेत असं सांगितलं जातं. ब्रह्मवैवर्तपुराणालाही अठरा हजार श्लोकांची आकांक्षा आहे.
सर्वेषां च पुराणानां सारमेव विदुर्बुधाः । एकादशसहस्रं तु परं लिङ्गपुराणकम्
सर्व पुराणांचं सार ज्ञानी लोक ओळखतात. लिंगपुराणात अकरा हजार श्लोक आहेत असं सांगितलं जातं.
चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परिकीर्तितम् । एकाशीतिसहस्रं च परमेव शताधिकम्
वाराहपुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत असं म्हटलं जातं. स्कंदपुराण सर्वश्रेष्ठ असून त्यात एक्याऐंशी हजार श्लोक आहेत.
वरं स्कन्दपुराणं च सद्भिरेवं निरूपितम् । वामनं दशसाहस्रं कौर्म सप्तदशैव तु
सज्जन लोकांनी स्कंदपुराण मोठ्या मानाने मानले आहे. वामनपुराणात दहा हजार श्लोक आहेत, तर कूर्मपुराणात सतराशे हजार श्लोक आहेत.
मात्स्यं चतुर्दश प्रोक्तं पुराणं पण्डितैस्तथा । ऊनविशतिसाहस्रं गारुडं परिकीर्तितम्
पंडितांच्या मते मत्स्यपुराणात चौदा हजार श्लोक आहेत. गरुडपुराणात एक उणीस हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते.
परं द्वादशसाहस्रं ब्रह्माढं परिकीर्तितम् । एवं पुराणसंख्यानं चतुर्लक्षमुदाहृतम्
ब्रह्मांडपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे पुराणांची एकूण संख्या चार लाख सांगितली आहे.
अष्टादशपुराणानामेवमेव विदुर्बुधाः । एवं चोपपुराणानामष्टादश प्रकीर्तिता
अशा प्रकारे विद्वान लोक अठरा पुराणे ओळखतात. त्याचप्रमाणे अठरा उपपुराणांचीही गणना केली आहे.
इतिहासो भारतं च वान्मीकं काव्यमेव च । पञ्चकं पञ्चरात्राणां कृष्णमाहात्म्यपूर्वकम्
इतिहास, महाभारत आणि वाल्मीकींचे काव्य, तसेच पाच पञ्चरात्र ग्रंथ, हे सर्व कृष्णाच्या महात्म्याला समर्पित आहेत.
वसिष्ठं नारदीयं च कापिलं गौतमीयकम् । परं सनत्कुमारीयं पञ्चरात्रं च पञ्चकम्
वसिष्ठ, नारदीय, कापिल, गौतमीय आणि सनत्कुमार हे पाच पञ्चरात्र ग्रंथ आहेत.
पञ्चकं सहितानां च कृष्णभक्तिसमन्वितम् । ब्रह्मणाश्च शिवस्यापि प्रह्लादस्य तथैव च
ही पाचही ग्रंथ आणि कृष्णभक्तीने युक्त असलेले, ब्रह्मा, शिव, प्रह्लाद, गौतम आणि कुमार यांच्याशी संबंधित आहेत.
गौतमस्य कुमारस्य संहिताः परिकीर्तिताः । इति ते कथितं सर्व क्रमेण च पृथक्पृथक्
गौतम आणि कुमार यांच्या संहिताही सांगितल्या आहेत. अशा प्रकारे सर्व काही तुला क्रमाने आणि स्वतंत्रपणे सांगितले.
अस्त्येवं विपुलं शास्त्रं ममापि च यथागमम् । उवाचेदं पुराणं च गोलोके रासमण्डले
अशा प्रकारे हे विशाल शास्त्र, जसे मला परंपरेने मिळाले, तसे सांगितले. हे पुराण गोलोकात, रासमंडळात सांगितले गेले.
श्रीकृष्णो भगवान्साक्षाद्ब्रह्माणं च स्वभक्तकम् । ब्रह्मा धर्म च धर्मिष्ठं धर्मो नारायणं मुनिम्
श्रीकृष्ण भगवंतांनी स्वतः आपल्या भक्त ब्रह्माला हे सांगितले. ब्रह्माने धर्माला, धर्माने धर्मिष्ठ नारायण ऋषींना सांगितले.
नारायणो नारदं च नारदो मां च भक्तकम् । अहं त्वां च मुनिश्रेष्ठ वरिष्ठं कथयामि तत्
नारायणाने नारदाला, नारदाने मला, आपल्या भक्ताला सांगितले. आणि आता मी, हे श्रेष्ठ मुनी, तुला हे सर्व सांगतो.
सुदर्लभं पुराणं च ब्रह्मवैवर्तमीप्सितम् । यद्वृणोत्येव विश्वौघं जीविनां परमात्मकम्
हे ब्रह्मवैवर्त पुराण अतिशय दुर्मिळ आणि सर्वांना हवेहवेसे आहे. सर्व जीवांना हेच परमात्मा म्हणून प्रिय आहे.
तद्ब्रह्म साक्षिरूपं च कर्मणामेव कर्मिणाम् । तद्ब्रह्म विवृतं यत्र तद्विभूतिमनुत्तमाम्
ते ब्रह्म सर्व कर्मांचे आणि कर्त्यांचे साक्षी रूप आहे. जिथे ते ब्रह्म प्रकट होते, तिथे त्याची सर्वोच्च कीर्ती उजळते.
तेनेदं ब्रह्मवैवर्तमित्येवं च बिदुर्बुधाः । पुण्यप्रदं पुराणं च मङ्गलं मङ्गलप्रदम्
म्हणून हे ब्रह्मवैवर्त पुराण असे नाव प्राप्त झाले, असे विद्वान जाणतात. हे पुण्य देणारे, मंगल आणि कल्याणकारी पुराण आहे.